Với một quốc đảo Caribe như Grenada, một cơn bão lớn có thể làm hư hại phần lớn nhà cửa, nông nghiệp và hạ tầng chỉ trong một đêm. Sức hồi phục không đến từ may mắn, mà từ quy chuẩn xây dựng, từ cơ chế bảo hiểm rủi ro chung của vùng, từ nguồn vốn dự phòng, và từ một cộng đồng biết tự tổ chức khi mọi thứ đổ sập.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Người dựng vùng thường nghĩ về tăng trưởng. Tập này mình nói về điều ngược lại: khi mọi thứ bị phá huỷ, vùng đất đứng dậy bằng gì. Grenada có nhiều điều để kể, và những điều đó rất gần với miền Trung hay các đảo của Việt Nam.
Khi một cơn bão thay đổi cả một đất nước
Grenada nằm ở phía nam vùng thường có bão của Caribe, nên từng được xem là ít gặp bão lớn hơn những đảo phía bắc. Nhưng điều đó không có nghĩa là an toàn.
Đã có một cơn bão rất mạnh đi qua, làm hư hại phần lớn nhà cửa trên đảo chính, quật ngã phần lớn cây gia vị, làm tê liệt du lịch. Nhiều năm sau người ta vẫn nói về trước và sau cơn bão đó.
Gần đây hơn, một cơn bão mạnh khác đã tàn phá nặng nề hai đảo nhỏ Carriacou và Petite Martinique, nhiều nhà cửa bị phá huỷ.
Với một quốc đảo nhỏ, không có nơi nào để lùi. Mọi người cùng chịu, và mọi người cùng phải dựng lại.
Xây lại tốt hơn, không chỉ xây lại
Sau mỗi cơn bão, có một lựa chọn: xây lại như cũ cho nhanh, hay xây lại tốt hơn dù chậm hơn. Xây như cũ thì cơn bão sau lại phá như cũ.
Xây tốt hơn có nghĩa là mái được neo chắc hơn, kết cấu chịu gió tốt hơn, nhà không đặt ở những vùng dễ ngập, bệnh viện và trường học được xây làm nơi trú bão.
Điều này cần quy chuẩn xây dựng rõ ràng và được thực thi. Nhưng cũng cần tiền, vì xây tốt hơn thì đắt hơn, và người vừa mất nhà thường không có tiền.
Người dựng vùng ở những nơi có bão, ở Việt Nam cũng vậy, nên thiết kế từ đầu cho cơn bão lớn nhất có thể đến, không phải cơn bão trung bình.
Bảo hiểm rủi ro chung của một vùng
Một quốc đảo nhỏ khó tự gánh chi phí của một thảm hoạ lớn. Vì vậy các nước Caribe đã cùng nhau lập một cơ chế bảo hiểm rủi ro thiên tai chung của vùng.
Cơ chế này hoạt động khác bảo hiểm thông thường: khi một sự kiện như bão hay động đất vượt quá một ngưỡng đo được, tiền bồi thường được chi nhanh cho chính phủ, không phải chờ đánh giá thiệt hại chi tiết. Tiền đến nhanh giúp chính phủ có ngay nguồn để cứu trợ và khôi phục những dịch vụ thiết yếu.
Đây là một bài học về hợp tác: những nước nhỏ, mỗi nước một mình thì yếu, nhưng cùng nhau có thể chia sẻ rủi ro.
Với người dựng vùng ở cấp nhỏ hơn, bài học là: một mình thì khó chịu nổi thảm hoạ, nhưng một nhóm doanh nghiệp, một cộng đồng có quỹ chung, có kế hoạch chung, sẽ đứng dậy nhanh hơn.
Du lịch sau bão
Du lịch là ngành bị ảnh hưởng ngay lập tức. Khu nghỉ hư hại, bãi biển đầy rác, sân bay có thể đóng cửa, và khách huỷ chuyến. Nhưng du lịch cũng là ngành có thể hồi phục khá nhanh nếu làm đúng.
Thông tin trung thực là quan trọng nhất. Nói rõ những gì đã hư hại, những gì đã sẵn sàng, khi nào khách có thể quay lại. Nói quá lên thì mất khách lâu, nói nhẹ đi thì khách đến rồi thất vọng.
Nhiều nơi sau bão đã mời những khách cũ, những người yêu đảo, quay lại như một cách ủng hộ. Họ chấp nhận những thiếu sót, và tiền họ chi giúp cộng đồng có thu nhập trong lúc khó khăn.
Một số khu nghỉ còn tuyển người địa phương mất việc để cùng dọn dẹp, sửa chữa, giữ lương cho họ trong thời gian đóng cửa. Những việc đó được nhớ rất lâu.
Bài học cho Phú Quý và miền Trung
Việt Nam có một bờ biển dài, nhiều đảo, và mỗi năm đều có bão. Những bài học từ Grenada rất gần với chúng ta.
Xây dựng cho cơn bão lớn nhất, không phải trung bình. Có quỹ dự phòng, bảo hiểm cho tài sản, và kế hoạch cho những ngày không có khách. Có sẵn kế hoạch sơ tán, nơi trú bão cho khách và nhân viên.
Và quan trọng nhất là cộng đồng. Sau bão, những người đầu tiên giúp nhau không phải là chính phủ hay công ty bảo hiểm, mà là hàng xóm. Một vùng có cộng đồng gắn bó sẽ đứng dậy nhanh hơn một vùng mà ai cũng chỉ lo cho mình.
Người dựng vùng không thể ngăn bão. Nhưng có thể quyết định vùng đất của mình sẽ đứng dậy thế nào sau bão. Bạn đã từng nghĩ nếu ngày mai có một cơn bão lớn, dự án của mình sẽ ra sao chưa?
Câu hỏi thường gặp
Grenada có hay bị bão không?
Grenada nằm ở phía nam vùng thường có bão của Caribe nên ít gặp hơn các đảo phía bắc, nhưng vẫn đã hứng chịu những cơn bão rất mạnh, gây thiệt hại nặng.
Cơ chế bảo hiểm rủi ro thiên tai của vùng Caribe hoạt động thế nào?
Các nước thành viên cùng tham gia một cơ chế chung, khi thiên tai vượt một ngưỡng đo được thì tiền bồi thường được chi nhanh cho chính phủ để cứu trợ và khôi phục. Chi tiết nên tìm từ nguồn chính thức của tổ chức này.
Khu nghỉ ở vùng có bão cần chuẩn bị gì?
Kết cấu chịu gió, mái neo chắc, nơi trú an toàn cho khách và nhân viên, kế hoạch sơ tán, dự trữ nước và thực phẩm, bảo hiểm tài sản, và quy trình liên lạc với khách khi có bão.
Du khách có nên đi Caribe vào mùa bão?
Có thể đi nhưng cần theo dõi thời tiết, mua bảo hiểm du lịch phù hợp, và chọn nơi có kế hoạch an toàn rõ ràng. Nhiều khách chọn tránh những tháng bão nhiều nhất.
Việt Nam có thể học gì từ Caribe về phòng chống bão?
Xây dựng theo chuẩn chịu bão lớn, có quỹ và bảo hiểm dự phòng, hợp tác chia sẻ rủi ro giữa các bên, thông tin trung thực sau thiên tai, và giữ cộng đồng gắn bó để cùng phục hồi.
