Thành công của một vùng nên được đo bằng những thứ phản ánh đời sống: có bao nhiêu người ở thật, người dân sở tại có khá hơn không, người trẻ có ở lại không, khách có quay lại không, rừng và nước có còn không. Giá đất tăng không nói được những điều đó, và nhiều khi còn che giấu chúng.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Đây là tập cuối của chuỗi người kiến tạo, và cũng là một tập mình muốn dùng để khép lại mọi thứ đã nói. Suốt podcast, mình nói về định vị, hạ tầng, du lịch, cộng đồng, những vùng đất cụ thể, mở thị trường. Vậy cuối cùng, làm sao biết mình đã dựng vùng thành công?
Vì sao giá đất là thước đo tồi
Ở Việt Nam, khi nói một vùng phát triển, người ta hay nhắc ngay tới giá đất. Đất ở đó giờ lên bao nhiêu rồi. Như thể giá đất là thước đo duy nhất.
Nhưng giá đất có thể tăng vì đầu cơ, vì tin đồn, vì một dự án được hứa hẹn, trong khi đời sống ở đó không tốt hơn chút nào. Có những vùng giá đất tăng mạnh mà vẫn không có ai ở, không có trường, không có việc làm.
Ngược lại, giá đất tăng quá nhanh có thể làm hại chính người dân sở tại: con cháu họ không mua nổi đất để ra ở riêng, thuế và chi phí tăng, họ bị đẩy ra khỏi quê mình.
Nên mình nghĩ người dựng vùng cần những thước đo khác, những thước đo nhìn vào đời sống.
Có bao nhiêu người ở thật?
Thước đo đầu tiên mình hay dùng là đếm người ở thật. Không phải số lô đất đã bán, mà số nhà có đèn sáng vào buổi tối, số gia đình có con đi học ở trường gần đó, số người sống ở đó quanh năm.
Một vùng có người ở thật là một vùng có đời sống: có chợ, có quán, có hàng xóm, có lễ hội. Một vùng chỉ có đất đã bán mà không có người là một vùng trống rỗng, dù trên giấy tờ nó rất có giá.
Cũng đếm cả những người mới đến ở lâu dài: người làm việc từ xa, người nghỉ hưu, người mở dịch vụ. Họ mang theo kỹ năng, mạng lưới, và sức sống mới.
Nếu sau vài năm, số người ở thật tăng lên đều, vùng đang đi đúng hướng.
Người dân sở tại có khá hơn không?
Thước đo thứ hai là người ở trước. Họ có việc làm tốt hơn không, thu nhập có tăng không, con cái có học hành tốt hơn không, có còn đất để sống và làm ăn không.
Nếu một vùng phát triển mà người dân sở tại nghèo đi hoặc bị đẩy ra ngoài, thì đó không phải thành công, dù những con số khác đẹp thế nào.
Và một câu hỏi rất đáng hỏi: người trẻ trong vùng có ở lại không? Khi người trẻ bỏ đi hết, vùng đang mất tương lai. Khi người trẻ ở lại, hoặc đi học rồi quay về, vùng đang có sức sống.
Những câu hỏi này không đo được bằng một con số duy nhất, nhưng có thể hỏi, quan sát, và lắng nghe.
Khách có quay lại, rừng và nước có còn?
Với vùng làm du lịch, thước đo quan trọng không phải là tổng số khách mà là số khách quay lại. Khách quay lại nghĩa là họ thấy đáng, họ yêu vùng. Khách chỉ đến một lần rồi thôi nghĩa là có gì đó chưa đúng.
Và thước đo cuối cùng, có lẽ quan trọng nhất về lâu dài: thiên nhiên có còn không. Rừng có bị mất không, nước hồ có còn trong không, bãi biển có còn sạch không, những loài chim, loài cá có còn không.
Đây là thứ làm nên lý do để người ta tới vùng. Mất nó thì mọi thứ khác cũng mất theo, chỉ là chậm hơn.
Những thước đo này không nằm trong báo cáo tài chính. Nhưng người dựng vùng có tầm nhìn sẽ theo dõi chúng như theo dõi dòng tiền.
Lời cuối của người kiến tạo
Mình nghĩ kiến tạo một vùng đất, rốt cuộc, là tạo ra một nơi mà người ta muốn sống, muốn quay về, muốn để lại cho con cháu. Tất cả những gì mình đã nói trong podcast, định vị, hạ tầng, du lịch, cộng đồng, thị trường, đều phục vụ điều đó.
Tà Đùng, Phú Quý, Tây Ninh, Grenada, mỗi vùng là một câu chuyện khác nhau, nhưng câu hỏi cuối cùng giống nhau: vùng đất này có tốt hơn cho những người sống ở đó không.
Người dựng vùng giỏi là người mà khi họ rời đi, vùng đất vẫn tiếp tục sống tốt. Những gì họ để lại không phải là những công trình mang tên họ, mà là một cộng đồng tự đứng được, một thiên nhiên được giữ, một câu chuyện được kể tiếp.
Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng Nhà Kiến Tạo. Nếu hai mươi năm nữa bạn quay lại vùng đất mình từng góp tay dựng, bạn muốn thấy điều gì đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Có chỉ số nào đo sự phát triển của một vùng ngoài kinh tế không?
Có nhiều cách đo như chất lượng sống, giáo dục, y tế, môi trường, sự gắn kết cộng đồng. Ở cấp vùng nhỏ, quan sát và hỏi trực tiếp người dân thường cho bức tranh rõ hơn các chỉ số tổng hợp.
Giá đất tăng có phải dấu hiệu tốt không?
Không nhất thiết. Giá đất có thể tăng vì đầu cơ mà đời sống không tốt hơn, và tăng quá nhanh có thể làm hại người dân sở tại. Nên nhìn vào đời sống thật chứ không chỉ nhìn giá.
Làm sao giữ người trẻ ở lại vùng quê?
Tạo việc làm có giá trị, cơ hội học tập và phát triển, dịch vụ đời sống đủ tốt, và để người trẻ có tiếng nói trong việc phát triển vùng. Khi họ thấy tương lai ở quê, họ sẽ ở lại.
Người dựng vùng có thể theo dõi những thước đo này như thế nào?
Ghi chép định kỳ số người ở thật, số lao động địa phương, số khách quay lại, tình trạng môi trường, và tổ chức những buổi lắng nghe người dân. Không cần phức tạp, chỉ cần đều đặn.
Nhà Kiến Tạo muốn người nghe mang theo điều gì?
Rằng dựng một vùng đất là việc của nhiều năm và nhiều người, cần tôn trọng người ở trước, giữ thiên nhiên, nói thật với khách, và đo thành công bằng đời sống chứ không bằng giá đất.
