Nông sản Tây Ninh có những thứ đã có tiếng như bánh tráng phơi sương, muối tôm, mãng cầu, và có những thứ vẫn chủ yếu bán như nguyên liệu thô như mía, mì, cao su. Đưa nông sản lên thương hiệu cần giữ được cách làm riêng, chất lượng đều, và một câu chuyện gắn với đất, chứ không chỉ là in biểu tượng lên bao bì.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Tập cuối về Tây Ninh, mình quay về với đất và những thứ đất làm ra. Một vùng đất được nhớ qua sản vật, và Tây Ninh có những sản vật mà nhiều người ở xa đã biết tên dù chưa từng tới.
Những sản vật đã có tiếng
Bánh tráng phơi sương là một trong những sản vật gắn liền với Tây Ninh. Cái hay của nó nằm ở cách làm: bánh tráng được nướng, rồi phơi qua sương đêm để có độ dẻo đặc trưng. Đó là một kỹ thuật, một nghề, không phải chỉ là nguyên liệu.
Muối tôm cũng là món quà quen thuộc, ăn kèm trái cây. Mãng cầu gắn với vùng quanh núi Bà Đen. Mỗi sản vật mang một câu chuyện riêng về đất và người.
Những sản vật này đã có tên, nhưng không phải lúc nào cũng có thương hiệu. Có tên là người ta biết tới, có thương hiệu là người ta tin và sẵn lòng trả giá cao hơn cho hàng thật.
Khoảng cách giữa có tên và có thương hiệu là nơi người dựng vùng có thể làm việc.
Khi tên vùng bị dùng tràn lan
Một vấn đề của sản vật nổi tiếng là tên vùng bị dùng tràn lan. Bánh tráng làm ở nơi khác cũng ghi bánh tráng Tây Ninh. Muối tôm pha trộn kém chất lượng cũng ghi muối tôm Tây Ninh.
Người mua không phân biệt được, mua phải hàng kém thì mất niềm tin với cả tên vùng. Người làm thật ở Tây Ninh thì bị cạnh tranh bằng giá rẻ từ hàng không thật.
Những công cụ như chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể có thể giúp bảo vệ tên vùng. Nhưng cần có tổ chức đứng ra quản lý, kiểm soát, và người làm phải tuân thủ quy trình chung.
Chi tiết về các công cụ bảo hộ này, nên hỏi cơ quan sở hữu trí tuệ và sở khoa học ở địa phương.
Từ nguyên liệu thô tới sản phẩm có giá trị
Phần lớn nông sản của vùng như mía, mì, cao su vẫn được bán như nguyên liệu thô cho nhà máy. Giá do thị trường quyết định, người trồng ít có quyền quyết định.
Đưa những nông sản này lên thương hiệu khó hơn nhiều so với đặc sản. Nhưng không phải không có cách: sản phẩm chế biến sâu, sản phẩm hữu cơ có chứng nhận, sản phẩm gắn với trải nghiệm như tham quan vườn, làng nghề.
Người dựng vùng có thể nghĩ tới việc kết nối nông sản với du lịch: khách hành hương núi Bà, khách qua cửa khẩu, khách cuối tuần từ đô thị đều là những người mua tiềm năng.
Một điểm dừng chân giới thiệu và bán sản vật chính gốc, có câu chuyện, có nguồn gốc rõ, có thể trở thành một phần của hành trình khách tới Tây Ninh.
Mình hình dung một nơi như vậy không cần lớn: một gian nhà mát, vài bàn cho khách nếm thử, một góc nhỏ có người đang làm bánh cho khách xem, và trên kệ là hàng của những hộ có tên tuổi rõ ràng. Khách dừng chân mười lăm phút, mua một túi quà, và mang về một câu chuyện.
Giữ cách làm, giữ người làm
Thương hiệu của đặc sản nằm ở cách làm. Bánh tráng phơi sương mà không phơi sương thì chỉ còn là bánh tráng. Nếu vì sản lượng mà bỏ công đoạn, sản phẩm mất đi cái riêng.
Người làm cũng quan trọng. Những người nắm nghề thường là người lớn tuổi. Người trẻ bỏ nghề đi làm nhà máy vì thu nhập ổn định hơn. Nếu không có người kế thừa, nghề sẽ mất.
Làm thương hiệu tốt là cách để nghề có giá trị hơn, người làm có thu nhập tốt hơn, và người trẻ có lý do để học nghề.
Người dựng vùng có thể hỗ trợ những lớp dạy nghề, những tổ hợp tác, những kênh bán hàng trực tiếp để người làm được hưởng nhiều hơn.
Thương hiệu là lời hứa được giữ
Cuối cùng, thương hiệu là một lời hứa với người mua: mua hàng mang tên này, bạn sẽ nhận được chất lượng này. Giữ lời hứa đó qua hàng nghìn sản phẩm, qua nhiều năm, mới là thương hiệu thật.
Một túi bánh tráng ngon một lần không làm nên thương hiệu. Một nghìn túi ngon như nhau mới làm nên.
Với bánh tráng phơi sương, cái khó là thời tiết. Có những đêm sương ít, có những mùa ẩm quá, bánh không đạt độ dẻo như ý. Người làm lâu năm biết nhìn trời mà điều chỉnh, và biết nói không với những mẻ không đạt. Thương hiệu được giữ bằng những lần nói không như vậy nhiều hơn là bằng những lần bán được hàng.
Điều đó đòi hỏi quy trình, kiểm soát, sự cam kết của người làm, và người đứng ra bảo vệ. Không có đường tắt.
Tây Ninh có sẵn những sản vật đáng để dựng thương hiệu. Câu hỏi là ai sẽ đứng ra giữ lời hứa đó. Lần tới bạn mua một món đặc sản mang tên một vùng, bạn có biết nó được làm ở đâu không?
Câu hỏi thường gặp
Bánh tráng phơi sương khác bánh tráng thường thế nào?
Bánh tráng phơi sương được nướng rồi phơi qua sương đêm, tạo độ dẻo và mềm đặc trưng, ăn không cần nhúng nước. Cách làm này đòi hỏi kinh nghiệm và điều kiện thời tiết phù hợp.
Làm sao mua đặc sản Tây Ninh chính gốc?
Mua trực tiếp từ cơ sở sản xuất tại địa phương, hoặc từ cửa hàng có nguồn gốc rõ ràng. Hỏi về nơi làm, người làm, và kiểm tra thông tin trên bao bì.
Nông sản muốn có chỉ dẫn địa lý cần làm gì?
Cần một tổ chức đại diện đứng ra nộp hồ sơ, chứng minh chất lượng gắn với vùng địa lý, và có quy trình quản lý. Hỏi cơ quan sở hữu trí tuệ và sở khoa học để được hướng dẫn cụ thể.
Hộ nhỏ có tự làm thương hiệu được không?
Có thể, nhưng khó hơn khi làm một mình. Tham gia tổ hợp tác hoặc hợp tác xã giúp chia sẻ chi phí bao bì, giấy tờ, quảng bá, và tạo sức mạnh khi làm việc với thị trường lớn.
Muối tôm có bảo quản được lâu không?
Muối tôm là sản phẩm khô nên bảo quản được một thời gian nếu để nơi khô ráo, đóng kín. Xem hạn sử dụng trên bao bì và hỏi người bán về cách bảo quản tốt nhất.
