Sản vật của Tà Đùng có thể được kể qua cà phê vùng cao, mật ong dú từ những đàn ong không ngòi sống quanh rừng và vườn, cùng trái cây và nông sản của các vườn quanh hồ. Điều quyết định sản vật có gánh được tên vùng hay không là giữ chất lượng đều, kể đúng câu chuyện gắn với hồ và rừng, và để người làm ra được hưởng phần xứng đáng.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Ở tập về định vị, mình đã nói về việc chọn sản vật chủ lực. Hôm nay áp vào một vùng cụ thể: Tà Đùng có những gì, và nên kể chúng ra sao.
Cà phê: phổ biến nhưng vẫn có thể riêng
Cà phê là cây trồng quen thuộc của cả Tây Nguyên, nên cà phê Tà Đùng khó đứng riêng nếu chỉ bán như cà phê đại trà. Nhưng nếu nhìn kỹ, vẫn có chỗ để làm khác.
Cà phê trồng ở độ cao phù hợp, dưới bóng cây, gần hồ nơi có sương và độ ẩm, hái chín chọn lọc, sơ chế cẩn thận, có thể cho ra hương vị riêng. Mình không dám nói nó ngon hơn nơi khác, vì chuyện đó phải để người nếm chuyên nghiệp đánh giá. Nhưng nó có thể có một câu chuyện riêng.
Câu chuyện đó gắn với khách tới vùng: được đi vườn, được thấy cây, được xem người ta phơi và rang, được uống ly cà phê nhìn ra hồ. Khi khách mang một túi cà phê về nhà, họ mang theo cả buổi sáng đó.
Muốn vậy, phải có những hộ, những nhóm làm cà phê kỹ, và phải trả cho họ giá xứng với công làm kỹ.
Mật ong dú: nhỏ, hiếm và nhiều chuyện
Ong dú là tên gọi quen của những loài ong không ngòi. Chúng nhỏ, làm tổ trong hốc cây, khúc gỗ, cho mật ít hơn nhiều so với ong mật thường, và mật có vị chua nhẹ, hương riêng tuỳ nguồn hoa.
Ở vùng Tà Đùng đã có những người nuôi ong dú, đặt đàn trong khúc gỗ quanh vườn, cạnh rừng. Vì ong dú kiếm ăn quanh tổ trong phạm vi hẹp, mật của chúng phản ánh khá rõ cây cối của vùng xung quanh.
Đó là chất liệu tuyệt vời cho một câu chuyện: một loài ong nhỏ không đốt người, sống nhờ rừng và vườn, cho một loại mật hiếm. Câu chuyện đó nối trực tiếp sản vật với việc giữ rừng, giữ hoa.
Cái khó là sản lượng ít và dễ bị làm giả, pha trộn. Nếu mật ong dú trở thành sản vật gắn với vùng, cần có cách để khách phân biệt hàng thật, như mua trực tiếp tại trại, xem tổ ong, biết người nuôi.
Nông sản vườn và sản vật từ buôn làng
Quanh hồ còn nhiều loại nông sản khác: trái cây theo mùa, hạt, rau vườn. Buôn làng có những sản vật riêng từ cách canh tác truyền thống, những loại rau rừng, những món ăn được làm theo cách của đồng bào.
Những sản vật này có thể không đủ lớn để gánh tên vùng, nhưng chúng làm phong phú trải nghiệm. Một bữa ăn ở Tà Đùng mà toàn nguyên liệu trong vùng, được kể rõ từng món từ đâu, là một điều khách sẽ nhớ.
Với sản vật từ buôn làng, cần đặc biệt chú ý tới việc người làm ra được hưởng. Mua trực tiếp, trả giá tôn trọng, ghi nhận nguồn gốc. Và tôn trọng những thứ người trong buôn không muốn đem bán.
Với rau rừng và những thứ khai thác từ tự nhiên, cần cẩn thận về quy định bảo vệ rừng và việc khai thác quá mức. Khi khách đông, nhu cầu tăng, rừng có thể bị hái cạn.
Từ sản vật tới câu chuyện của vùng
Một sản vật chỉ trở thành đặc sản khi nó mang theo câu chuyện. Người ta không nhớ một hũ mật ong, người ta nhớ buổi sáng được xem người nuôi mở khúc gỗ, thấy những bầu mật nhỏ, nếm vị chua ngọt lạ.
Người dựng vùng có thể giúp tạo ra những khoảnh khắc đó: tuyến thăm vườn cà phê, trại ong, bếp của buôn làng. Không cần lớn, chỉ cần thật và được làm tử tế.
Bao bì cũng là một phần câu chuyện. Nên giản dị, ghi rõ nơi làm, người làm, mùa nào, thay vì những lời quảng cáo chung chung. Khách hiện đại tin vào thông tin cụ thể hơn là tính từ.
Và tránh những lời hứa về công dụng chữa bệnh. Mật ong, cà phê hay bất cứ sản vật nào cũng là thực phẩm. Nói quá về công dụng vừa sai quy định, vừa làm mất lòng tin.
Giữ sản vật khi vùng lớn lên
Khi Tà Đùng đông khách hơn, sản vật sẽ bị áp lực. Nhu cầu mật ong dú tăng nhanh hơn số đàn ong có thể nuôi. Cà phê gắn tên vùng sẽ bị hàng nơi khác đội lốt.
Những công cụ như nhãn tập thể, chỉ dẫn địa lý, hợp tác xã có quy trình, như mình đã nói trong tập về sản vật chủ lực, có thể giúp. Nhưng quan trọng nhất vẫn là những người làm ra sản vật được trả xứng đáng, để họ có động lực giữ chất lượng.
Người dựng vùng cũng nên nghĩ tới việc giữ nguồn gốc: rừng còn thì ong dú còn, hoa còn thì mật còn. Sản vật tốt nhất của Tà Đùng có lẽ chính là hệ sinh thái cho ra chúng.
Lần tới bạn cầm một hũ mật hay một túi cà phê từ một vùng đất, thử hỏi xem người làm ra nó được bao nhiêu phần trong số tiền bạn trả.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú khác mật ong thường thế nào?
Mật ong dú do những loài ong không ngòi làm ra, thường loãng hơn, vị chua nhẹ, hương đặc trưng theo nguồn hoa, và sản lượng ít hơn nhiều so với mật ong của ong mật thông thường.
Làm sao mua mật ong dú thật?
Cách chắc nhất là mua trực tiếp tại trại nuôi, được xem tổ ong và biết người nuôi. Cẩn thận với hàng bán trôi nổi giá rẻ bất thường, vì sản lượng ong dú vốn rất ít.
Cà phê Tà Đùng có gì khác cà phê Tây Nguyên nói chung?
Khác biệt nếu có đến từ độ cao, vi khí hậu quanh hồ, cách trồng và cách sơ chế của từng hộ. Không phải cà phê nào trồng ở Tà Đùng cũng khác, nên hỏi rõ người làm về cách họ trồng và chế biến.
Mật ong có chữa được bệnh không?
Mật ong là thực phẩm, không phải thuốc. Nếu có vấn đề sức khoẻ, bạn nên hỏi bác sĩ, và không nên tin các lời quảng cáo về công dụng chữa bệnh.
Có nên mua rau rừng làm quà khi đi Tà Đùng?
Nên hỏi nguồn gốc, ưu tiên rau được trồng hoặc hái bền vững, và tránh mua những loài quý hiếm hoặc khai thác trái phép trong rừng. Sản vật từ vườn thường là lựa chọn an toàn hơn.
