Mười năm tới, Tà Đùng có thể trở thành một vùng hồ để nghỉ chậm, giữ được rừng, mặt hồ và bản sắc của buôn làng. Hoặc nó có thể trở thành một vùng phân lô dày đặc, quá tải vào mùa lễ, mất dần rừng và mất luôn lý do để người ta tới. Khác biệt giữa hai kịch bản nằm ở những lựa chọn đang được làm hôm nay.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Tập cuối về Tà Đùng, mình muốn thử nhìn xa. Không phải dự báo, vì không ai dự báo được, mà là vẽ ra hai con đường để thấy mình đang đứng ở đâu và muốn đi về đâu. Và mình nhắc trước: tập này không nói gì về giá đất.
Kịch bản xấu trông như thế nào?
Hãy tưởng tượng mười năm sau. Bờ hồ phía dễ tiếp cận kín những khu nghỉ, quán xá, mỗi nơi một kiểu, bê tông lấn ra sát mặt nước. Những đồi cỏ đẹp bị chia thành từng ô nhỏ, cắm biển, nhiều ô bỏ trống.
Mùa lễ, đường vào tắc, bến thuyền chen chúc, ca nô chạy vòng vòng quanh đảo với tiếng máy ồn ào. Rác trôi dạt ven bờ. Nước hồ có những chỗ đục, có mùi vào mùa khô.
Người Mnông phần lớn đã bán đất, làm công cho các khu nghỉ, hoặc rời đi. Rừng quanh hồ thưa dần vì áp lực mở đất.
Và khách, những người từng yêu Tà Đùng vì sự hoang sơ, không quay lại nữa. Thay vào đó là khách đi trong ngày chụp ảnh rồi về. Doanh thu có thể vẫn có, nhưng vùng đất đã mất thứ quý nhất.
Kịch bản tốt trông như thế nào?
Giờ tưởng tượng một mười năm khác. Bờ hồ vẫn phần lớn là cây xanh, những khu nghỉ nhỏ thấp tầng nép vào sườn đồi, màu sắc hài hoà với cảnh quan. Hành lang hồ được giữ, có đường đi bộ ven hồ mà ai cũng dùng được.
Trên hồ chủ yếu là thuyền chèo, thuyền điện êm, một vài tuyến ca nô có kiểm soát. Rác được thu gom tốt, nước thải được xử lý, mặt hồ vẫn trong.
Buôn làng có những gia đình đón khách, bán sản vật, làm hướng dẫn viên. Người trẻ Mnông có việc làm tại quê, một số làm quản lý ở các khu nghỉ. Văn hoá được giữ và được tự hào.
Rừng quốc gia vẫn còn, có những tuyến du lịch sinh thái được quản lý tốt. Khách đến để ở lại, thức dậy trong sương, nghe chim hót. Tà Đùng được biết đến như một nơi để chậm lại.
Những lựa chọn quyết định con đường
Khác biệt giữa hai kịch bản không nằm ở một quyết định lớn, mà ở hàng trăm quyết định nhỏ. Có giữ hành lang hồ không. Có kiểm soát chiều cao, mật độ xây dựng không. Có đầu tư hệ thống rác và nước thải trước khi khách đông không.
Có để người dân sở tại tham gia và hưởng lợi không. Có bảo vệ rừng trước áp lực mở đất không. Có giới hạn số ca nô trên hồ không. Có giữ những lối xuống hồ cho cộng đồng không.
Những lựa chọn này thuộc về nhiều người: chính quyền với quy hoạch và quản lý, doanh nghiệp với cách đầu tư, người dân với cách sử dụng đất, và cả khách với cách họ cư xử.
Người dựng vùng không quyết định được tất cả, nhưng quyết định được phần của mình, và có thể lên tiếng, làm mẫu, rủ người khác cùng đi đường tốt.
Vì sao kịch bản xấu dễ xảy ra hơn
Nói thẳng, kịch bản xấu là con đường tự nhiên nếu không ai làm gì. Mỗi người hành động vì lợi ích ngắn hạn của mình, xây thêm một chút, bán thêm một lô, đón thêm khách, và tổng cộng lại thành quá tải.
Kịch bản tốt đòi hỏi sự phối hợp và kiềm chế. Mỗi người phải chấp nhận làm ít hơn mức có thể, vì lợi ích chung lâu dài. Điều đó khó, nhất là khi người bên cạnh không kiềm chế.
Đó là lý do người dựng vùng cần làm việc cùng nhau, cùng chính quyền, cùng cộng đồng, để đặt ra những nguyên tắc chung và giữ chúng. Một doanh nghiệp tốt đơn lẻ giữa một vùng hỗn loạn khó giữ được giá trị.
Nhiều vùng đẹp ở Việt Nam và thế giới đã đi con đường xấu. Một số ít đi được con đường tốt. Những vùng đi được thường có một nhóm người đủ tầm nhìn và đủ kiên nhẫn từ sớm.
Tà Đùng đang ở đâu hôm nay?
Mình nghĩ Tà Đùng hôm nay vẫn ở ngã ba. Vùng đã được biết tới, đã có những dự án, đã có những đợt người đổ về vì đất. Nhưng phần lớn cảnh quan vẫn còn, rừng vẫn còn, buôn làng vẫn còn.
Đây là thời điểm quý nhất để chọn đường, vì những quyết định lúc này còn dễ thay đổi hơn nhiều so với khi mọi thứ đã xây xong.
Với người đang có ý định đến Tà Đùng làm gì đó, mình chỉ mong bạn tự hỏi: dự án của mình đẩy vùng về phía kịch bản nào.
Mười năm trôi qua nhanh lắm. Khi đứng trên mỏm đồi nhìn xuống hồ vào năm đó, bạn muốn thấy gì?
Câu hỏi thường gặp
Tà Đùng có bị quá tải du lịch chưa?
Hiện tại có những thời điểm đông vào mùa lễ ở một số điểm, nhưng nhìn chung chưa tới mức quá tải trên diện rộng như nhiều điểm đến lớn. Đây là lúc tốt để tính sức chứa trước khi quá muộn.
Ai quyết định tương lai phát triển của Tà Đùng?
Chính quyền quyết định quy hoạch và quản lý, nhưng tương lai thực tế được tạo bởi cả doanh nghiệp, người dân và khách. Mỗi bên có phần trách nhiệm trong hướng đi của vùng.
Người dân bình thường có thể làm gì cho Tà Đùng?
Giữ gìn đất và rừng của mình, tham gia góp ý khi có dự án và quy hoạch, chọn làm du lịch một cách bền vững, và giữ bản sắc văn hoá của cộng đồng.
Khách du lịch có thể góp phần giữ Tà Đùng không?
Có. Chọn cơ sở lưu trú có trách nhiệm, mang rác về, đi chèo thuyền thay vì ca nô ồn, tôn trọng buôn làng, mua sản vật trực tiếp từ người làm, và đi vào mùa vắng thay vì dồn vào mùa lễ.
Tà Đùng có nên phát triển thành khu nghỉ dưỡng lớn không?
Đó là quyết định của quy hoạch và cộng đồng. Góc nhìn của Nhà Kiến Tạo là giá trị riêng của Tà Đùng nằm ở sự yên tĩnh và hoang sơ, nên quy mô và cách làm phải giữ được điều đó.
