Tà Đùng khác các vùng cao khác ở chỗ nó có một mặt hồ rộng nằm giữa cao nguyên, với rất nhiều đảo đồi nhô lên, sát cạnh một vườn quốc gia và các buôn làng của đồng bào Mnông. Người dựng vùng ở đây không làm việc với một thứ, mà với ba lớp cùng lúc: hồ, rừng và người. Bỏ qua lớp nào cũng là tự làm khó mình.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Mở đầu chuỗi tập về những vùng đất cụ thể, mình chọn Tà Đùng. Không phải để giới thiệu cảnh đẹp, vì cảnh đẹp thì ảnh trên mạng đã đủ. Mình muốn nhìn Tà Đùng bằng con mắt của người muốn dựng một điều gì đó lâu dài ở đây.
Mặt hồ nhân tạo với dáng vẻ tự nhiên
Điều đầu tiên cần hiểu là hồ Tà Đùng là hồ chứa của một công trình thuỷ điện. Khi nước dâng lên, những đỉnh đồi cũ trở thành đảo. Cái đẹp mà nhiều người ví như vịnh trên núi là kết quả của một công trình, không phải một hồ tự nhiên có từ ngàn năm.
Hiểu điều này để biết rằng mặt hồ vận hành theo nhu cầu của nhà máy điện, và theo mùa mưa, mùa khô. Mực nước lên xuống, bờ hồ lúc rộng lúc hẹp. Một bến thuyền, một nhà nghỉ ven hồ phải được thiết kế cho cả mực nước cao nhất lẫn thấp nhất.
Nó cũng có nghĩa là ven hồ có những quy định về hành lang bảo vệ hồ chứa. Không phải bờ nào cũng được xây, không phải chỗ nào cũng được làm bến. Người dựng vùng phải hỏi cơ quan quản lý trước khi quyết định bất cứ điều gì sát mặt nước.
Nhưng chính vì là hồ lớn giữa vùng cao, Tà Đùng có một thứ hiếm: khí hậu mát, sương sớm trên mặt nước, những buổi chiều yên ả mà ít nơi trên cao nguyên có được.
Rừng quốc gia: láng giềng quan trọng nhất
Tà Đùng gắn liền với một vườn quốc gia mang cùng tên. Rừng ở đây có giá trị sinh thái, là nơi sống của nhiều loài động thực vật, và là lá phổi giữ nước cho cả vùng hồ.
Với người dựng vùng, rừng vừa là tài sản vừa là ranh giới. Tài sản vì cảnh rừng, không khí, tiếng chim là một phần lý do khách tới. Ranh giới vì mọi hoạt động trong và sát rừng đều chịu sự quản lý chặt chẽ.
Một khu nghỉ tốt ở Tà Đùng sẽ nhìn rừng như láng giềng cần tôn trọng. Không lấn rừng, không mở đường xuyên rừng, không để khách tự ý vào rừng. Nếu muốn đưa khách đi rừng, hãy làm việc với ban quản lý rừng để có tuyến đi và người dẫn đúng quy định.
Về lâu dài, rừng còn thì vùng còn. Rừng mất thì hồ cũng khác, nước cũng khác, và lý do để người ta tới cũng mất theo.
Buôn làng và những người ở trước
Trước khi có hồ, có dự án, vùng này đã là nơi sinh sống của đồng bào Mnông và các cộng đồng khác. Họ có tiếng nói riêng, phong tục riêng, cách canh tác và cách sống với rừng riêng.
Nhiều gia đình đã phải thay đổi cách sống khi có hồ thuỷ điện. Đó là một phần lịch sử của vùng mà người dựng mới nên biết và tôn trọng.
Những gì mình nói trong các tập trước về cộng đồng sở tại áp dụng rất rõ ở đây. Hỏi trước khi làm, tôn trọng không gian thiêng, thuê người địa phương, mua sản vật của buôn làng, chia sẻ lợi ích một cách minh bạch.
Một Tà Đùng mà người Mnông thấy mình là chủ nhà, đón khách với niềm tự hào, sẽ đẹp và bền hơn nhiều một Tà Đùng mà họ chỉ đứng nhìn người ngoài làm du lịch trên đất của mình.
Những lớp khác của vùng: cà phê, vườn và người mới
Quanh hồ còn là những vườn cà phê, vườn cây ăn trái, những rẫy trồng cây lâu năm. Nông nghiệp vẫn là sinh kế chính của phần lớn người dân.
Rồi có những người mới: người từ thành phố lên làm vườn, dựng nhà, mở nơi đón khách. Họ mang theo vốn, ý tưởng, và cả những kỳ vọng. Một số người đến vì yêu vùng đất, một số đến vì những lời mời chào về đất.
Người dựng vùng giỏi nhìn thấy tất cả những lớp đó và tìm cách để chúng bổ sung cho nhau. Nông sản của vườn thành đặc sản của khu nghỉ. Người mới lên học cách sống từ người ở trước. Du lịch mang thị trường tới cho nông dân.
Tà Đùng không phải một vùng trắng chờ người vẽ lên. Nó là một bức tranh đã có nhiều nét, và người đến sau vẽ tiếp.
Định vị Tà Đùng bằng gì?
Nếu phải chọn một điều để người ngoài nhớ về Tà Đùng, mình sẽ chọn khoảnh khắc sương tan trên mặt hồ nhiều đảo vào buổi sớm. Đó là thứ không nơi nào khác trên cao nguyên có giống hệt, và nó chỉ có khi bạn ở lại qua đêm.
Từ khoảnh khắc đó, có thể dựng một định vị: một vùng hồ để đến chậm, ở lại, thức dậy sớm. Không phải điểm chụp ảnh ghé qua trong ngày.
Định vị này dẫn tới nhiều lựa chọn khác: lưu trú nhỏ ven hồ thay vì khách sạn lớn, thuyền chèo thay vì ca nô ồn ào, đường đi bộ ven đồi, bữa sáng nhìn ra hồ.
Mỗi người dựng có thể có cách nhìn riêng. Nhưng câu hỏi nên đặt là: nếu Tà Đùng mười năm sau vẫn đẹp, thì cái gì phải được giữ, và mình đang làm gì để giữ nó?
Câu hỏi thường gặp
Tà Đùng có phải hồ tự nhiên không?
Không. Hồ Tà Đùng là hồ chứa của một công trình thuỷ điện, những đảo trên hồ là đỉnh đồi cũ khi nước dâng. Vì vậy mực nước thay đổi theo mùa và theo vận hành nhà máy.
Đi Tà Đùng mùa nào đẹp?
Mùa khô trời trong, đường dễ đi, thuận cho tham quan. Mùa mưa cây cối xanh, hồ đầy nước, có sương và mây đẹp nhưng đường có thể trơn. Mỗi mùa có một vẻ riêng, nên hỏi người địa phương về điều kiện đường trước khi đi.
Có được xây dựng sát mép hồ Tà Đùng không?
Ven hồ chứa thuỷ điện có quy định về hành lang bảo vệ, không phải chỗ nào cũng được xây. Trước khi làm bất cứ công trình nào gần mặt nước, cần hỏi cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương.
Khách có được tự vào vườn quốc gia không?
Hoạt động trong vườn quốc gia chịu sự quản lý của ban quản lý rừng. Khách nên đi theo các tuyến được phép và có người dẫn, hỏi ban quản lý hoặc cơ sở lưu trú về các tuyến hợp lệ.
Người Mnông ở Tà Đùng có đón khách không?
Một số gia đình và buôn làng có tham gia đón khách, nhưng không phải nơi nào cũng vậy. Nên đi qua người dẫn đường địa phương hoặc cơ sở có quan hệ với buôn làng, và tôn trọng phong tục khi ghé thăm.
