Nghề biển và du lịch ở Phú Quý có thể cùng sống, nếu du lịch mua hải sản của ngư dân với giá tốt, kể chuyện nghề biển một cách tôn trọng, và không lấn bến, lấn vùng nước của họ. Hai nghề sẽ giành nhau nếu du lịch đẩy giá sinh hoạt lên, chiếm bờ biển, và coi nghề biển chỉ là phông nền cho ảnh đẹp.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Tập trước mình có hứa sẽ nói riêng về nghề biển. Trên một hòn đảo mà phần lớn gia đình sống nhờ biển, đây là câu hỏi quan trọng nhất cho bất kỳ ai muốn làm du lịch.
Nghề biển nuôi đảo như thế nào?
Phú Quý có đội tàu cá đông, nhiều tàu đi đánh bắt xa bờ dài ngày. Quanh nghề đánh bắt là cả một chuỗi: sửa tàu, đóng tàu, cung cấp đá lạnh, nhiên liệu, lưới cụ, thu mua, chế biến hải sản khô, vận chuyển vào đất liền.
Nhịp sống của đảo theo nhịp tàu về. Bến cá sôi động lúc tàu cập, những gia đình phơi cá, làm mực khô trước sân nhà. Nhiều phụ nữ trên đảo làm nghề chế biến trong khi chồng con đi biển.
Nghề biển cũng gắn với tín ngưỡng: lăng thờ cá Ông, những lễ cầu ngư, những điều kiêng khi ra khơi. Văn hoá đảo không tách rời nghề biển.
Vậy nên khi nói về du lịch trên đảo, không thể nói như thể đảo là một bãi biển trống chờ khách tới. Đảo đã có một nền kinh tế, một văn hoá, và du lịch là người đến sau.
Những chỗ du lịch có thể giành với nghề biển
Chỗ giành đầu tiên là bến bãi. Bến tàu cá cần không gian để neo đậu, bốc dỡ, sửa chữa. Nếu bờ biển được chia cho các khu nghỉ, bến bị thu hẹp, ngư dân phải neo xa hơn, làm việc khó hơn.
Chỗ giành thứ hai là vùng nước. Tàu du lịch, ca nô, hoạt động lặn biển có thể va chạm với vùng thả lưới, nuôi trồng. Không có quy định rõ, dễ sinh tranh chấp.
Chỗ giành thứ ba là giá cả. Khi khách đông, giá hải sản tại chỗ tăng, người đảo mua cá ăn cũng đắt hơn. Giá thuê nhà, giá đất tăng, người trẻ trên đảo khó ra ở riêng.
Chỗ giành thứ tư là người làm. Du lịch trả lương ổn định hơn đi biển, người trẻ bỏ nghề biển sang làm du lịch. Điều này không hẳn xấu, nhưng nếu quá nhanh, nghề biển thiếu người, và du lịch mất luôn câu chuyện nghề biển.
Những cách để hai nghề cùng sống
Cách đơn giản nhất là du lịch mua của nghề biển. Nhà hàng, khu nghỉ mua hải sản trực tiếp từ ngư dân, từ các hộ chế biến trên đảo, với giá tốt, thanh toán đúng hẹn. Khách được ăn hải sản tươi, ngư dân có thị trường ổn định.
Cách thứ hai là giữ bến và vùng nước cho nghề biển. Quy hoạch nên tách rõ khu bến cá và khu du lịch, tàu du lịch đi theo luồng riêng, tránh vùng thả lưới.
Cách thứ ba là để ngư dân tham gia du lịch theo cách của họ. Những chuyến đi câu cùng ngư dân, xem kéo lưới, học làm mực khô, thăm bến cá lúc tàu về. Ngư dân có thêm thu nhập mùa biển động hay giữa các chuyến biển.
Nhưng phải hỏi ngư dân có muốn không. Không phải ai cũng muốn người lạ lên tàu của mình.
Kể chuyện nghề biển cho đúng
Nghề biển có rất nhiều câu chuyện: những chuyến đi dài ngày, những lần gặp bão, những kinh nghiệm đọc trời đọc biển, tín ngưỡng cá Ông. Du lịch có thể kể những câu chuyện này, nhưng phải kể đúng và tôn trọng.
Đừng lãng mạn hoá nghề biển. Đó là một nghề vất vả và nguy hiểm, nhiều gia đình đã mất người thân trên biển. Kể về nghề biển như một thứ đẹp đẽ để chụp ảnh là thiếu tôn trọng.
Tín ngưỡng cá Ông cũng cần được tôn trọng. Khách thăm lăng Ông phải được hướng dẫn cách cư xử, không đùa cợt, không chạm vào những gì không được phép.
Người kể chuyện nghề biển tốt nhất là chính ngư dân. Tạo dịp để khách được nghe họ kể, trong không khí thoải mái, là cách hay nhất.
Một đảo, hai nghề, một tương lai
Mình nghĩ tương lai tốt nhất của Phú Quý là nơi nghề biển và du lịch nâng đỡ nhau. Nghề biển giữ cho đảo có bản sắc, có hải sản ngon, có câu chuyện thật. Du lịch mang thêm thu nhập, thêm thị trường, thêm lý do cho người trẻ ở lại.
Điều đó không tự nhiên xảy ra. Cần chính quyền có quy hoạch rõ, cần doanh nghiệp du lịch có trách nhiệm, cần ngư dân được tham gia vào các quyết định.
Những người dựng vùng từ đất liền ra có vai trò quan trọng: họ quyết định mua của ai, thuê ai, xây ở đâu, kể chuyện gì. Mỗi quyết định đó đẩy đảo về phía cùng sống hoặc về phía giành nhau.
Nếu một ngày du lịch làm nghề biển trên đảo biến mất, liệu khách còn muốn tới một hòn đảo đã không còn là đảo cá nữa không?
Câu hỏi thường gặp
Hải sản ở Phú Quý có tươi hơn đất liền không?
Hải sản đánh bắt quanh đảo và bán tại bến thường rất tươi. Tuy nhiên hải sản từ các chuyến đánh bắt xa bờ đã được bảo quản trên tàu nhiều ngày. Hỏi người bán về nguồn gốc để biết rõ.
Khách có thể đi thuyền cùng ngư dân không?
Một số ngư dân nhận đưa khách đi câu hoặc xem kéo lưới gần bờ, nhưng cần đảm bảo an toàn và tuân thủ quy định về chở khách trên tàu cá. Nên đi qua cơ sở du lịch có uy tín.
Lăng thờ cá Ông có cho khách tham quan không?
Nhiều nơi cho khách tham quan, nhưng khách cần cư xử trang nghiêm, xin phép trước khi chụp ảnh, và không chạm vào hiện vật. Hỏi người trông coi lăng về những điều cần lưu ý.
Du lịch có làm giá hải sản trên đảo tăng không?
Có thể, khi nhu cầu từ nhà hàng và khách tăng. Đây là một trong những tác động mà người dân trên đảo cảm nhận rõ, và người làm du lịch nên ý thức về nó.
Mua hải sản khô Phú Quý làm quà cần chú ý gì?
Mua từ các hộ chế biến có uy tín, hỏi về cách làm và thời gian phơi, kiểm tra mùi và màu sắc. Nên đóng gói kỹ khi mang lên tàu.
