Một con đường mới vào vùng rút ngắn thời gian, đưa khách, hàng hoá và dịch vụ tới nhanh hơn, và thường làm nhịp sống thay đổi rõ. Nhưng con đường không tự tạo ra lý do để người ta tới hay ở lại. Nó chỉ phóng to những gì vùng đã có, cả tốt lẫn xấu.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Ở nhiều vùng, câu chuyện được bàn nhiều nhất là con đường. Đường sắp làm, đường sắp mở rộng, đường cao tốc sắp đi ngang. Tập này mình kể về những gì con đường thật sự mang tới, theo những gì người dựng vùng hay gặp.
Con đường rút ngắn gì, và rút ngắn cho ai?
Điều dễ thấy nhất là thời gian. Một chuyến đi từ thành phố lên vùng cao trước kia mất gần một ngày, nay chỉ còn nửa ngày. Nghe là tốt, nhưng người dựng vùng nên hỏi tiếp: rút ngắn cho ai.
Với khách du lịch, đường ngắn hơn nghĩa là họ có thể đến và về trong hai ngày cuối tuần. Với người mua hàng, là nông sản ra chợ nhanh hơn, tươi hơn. Với người trong vùng, là con đi học xa dễ hơn, người ốm đi viện kịp hơn.
Nhưng đường ngắn cũng có nghĩa là khách không cần ở lại đêm. Nhiều vùng từng sống bằng khách nghỉ lại, khi có đường tốt thì khách đi về trong ngày, nhà nghỉ vắng hẳn.
Vậy nên khi đường sắp tới, người dựng vùng cần nghĩ lại mô hình của mình: vùng sẽ là điểm dừng chân, điểm đi trong ngày, hay điểm nghỉ dài ngày. Mỗi loại cần sản phẩm khác nhau.
Những gì con đường mang tới mà không ai mong
Đường mở thì hàng hoá từ ngoài vào dễ hơn. Điều đó tốt cho người mua, nhưng có khi làm chết những nghề thủ công trong vùng vì không cạnh tranh nổi hàng công nghiệp.
Đường mở cũng mang tới giới đầu cơ. Trước khi xe khách tới thì xe của người đi xem đất đã tới. Giá cả sinh hoạt, giá thuê mặt bằng có thể tăng nhanh hơn thu nhập của người trong vùng.
Đường còn mang tới rác, tiếng ồn, tai nạn giao thông. Những vùng đường đèo mới mở thường có thêm tai nạn vì người lái chưa quen dốc, quen cua.
Mình không nói những điều này để bảo đừng làm đường. Mà để nói người dựng vùng nên chuẩn bị trước: có kế hoạch cho rác, cho an toàn, cho nghề truyền thống, trước khi con đường khánh thành chứ không phải sau.
Những điều con đường không làm thay được
Con đường không tạo ra lý do để đến. Nếu vùng không có điều gì riêng, đường tốt chỉ giúp khách đi qua nhanh hơn để tới vùng bên cạnh.
Con đường không tạo ra dịch vụ tốt. Khách tới đông hơn mà nhà nghỉ bẩn, đồ ăn dở, người phục vụ thiếu, thì đường tốt chỉ làm tin xấu lan nhanh hơn.
Con đường không thay được sự chuẩn bị của cộng đồng. Người dân không được chuẩn bị để tham gia du lịch, buôn bán, thì phần lợi sẽ chảy về tay người ngoài có vốn và có kinh nghiệm.
Nên câu mình hay nói với các đối tác là: đừng đặt cược mọi thứ vào con đường. Hãy làm cho vùng có lý do để đến, rồi con đường sẽ nhân lên. Nếu ngược lại, con đường chỉ nhân lên sự trống rỗng.
Chuẩn bị gì trong lúc chờ đường?
Tin làm đường thường đến trước con đường rất lâu. Quãng chờ đó là thời gian quý nếu biết dùng.
Đó là lúc đào tạo người trong vùng làm dịch vụ, nấu ăn, dẫn khách, giữ phòng. Là lúc thử sản phẩm du lịch với những nhóm khách nhỏ chịu đi đường xấu, vì họ là những người khách dễ tha thứ và cho góp ý thật nhất.
Đó cũng là lúc lo phần không hào nhoáng: bãi rác, trạm y tế, kế hoạch cứu hộ trên đường đèo. Khi đường đã mở và khách đổ về, không ai có thời gian làm những việc này nữa.
Và cũng nên cẩn trọng với những lời hứa về tiến độ. Hãy dựa vào thông tin chính thức từ cơ quan có thẩm quyền, và lập kế hoạch sao cho nếu đường chậm vài năm, doanh nghiệp của bạn vẫn sống được.
Khi đường tới, giữ được gì của vùng?
Có những thứ nên chủ động bảo vệ trước khi đường tới. Một đoạn rừng ven đường, một cánh đồng đẹp, một bến nước của làng. Khi đường đã mở, áp lực biến chúng thành quán xá, bãi đỗ sẽ rất lớn.
Cũng nên nghĩ tới chuyện đi chậm. Vùng có một con đường nhanh để tới, nhưng bên trong nên có những lối đi chậm, đi bộ, đi xe đạp, để khách dừng lại, nhìn, và ở lâu hơn.
Mình từng nghe một bác lớn tuổi ở vùng cao nói, ngày chưa có đường, muốn ra thị trấn phải đi bộ cả buổi, khổ lắm, nhưng dọc đường gặp ai cũng chào. Giờ có đường, xe chạy vèo qua, không ai kịp chào ai.
Con đường là thứ gần như ai cũng muốn. Câu hỏi chỉ là khi nó tới, vùng đất của bạn đã sẵn sàng để được nhìn thấy chưa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua đất gần con đường sắp làm?
Nhà Kiến Tạo không đưa lời khuyên mua bán đất. Nếu bạn cân nhắc, hãy kiểm tra quy hoạch và tiến độ ở cơ quan có thẩm quyền, và nhớ rằng thông tin làm đường lan truyền trên thị trường thường khác với thực tế.
Đường tốt có làm tăng khách du lịch ngay không?
Thường khách tăng lên, nhưng không phải lúc nào cũng tăng loại khách mà vùng mong. Khách đi trong ngày tăng nhanh hơn khách nghỉ lại, nên doanh thu lưu trú có khi không tăng theo.
Làm sao giữ khách ở lại khi họ có thể đi về trong ngày?
Cần có những trải nghiệm diễn ra vào buổi tối và sáng sớm, như ngắm sương, đi chợ sớm, ăn tối cùng gia đình địa phương. Những thứ chỉ có khi ở lại đêm là lý do để khách không về ngay.
Con đường mới ảnh hưởng thế nào tới giá sinh hoạt?
Giá thuê mặt bằng, giá đất và một số dịch vụ thường tăng khi có đường, còn thu nhập của người trong vùng tăng chậm hơn. Người dựng vùng nên nghĩ tới cách để người dân địa phương có phần trong những cơ hội mới.
Ai nên lo an toàn trên đường đèo mới mở?
Chủ yếu là cơ quan quản lý đường bộ, nhưng doanh nghiệp và cộng đồng có thể góp phần bằng cách nhắc khách, hướng dẫn tài xế, và báo sớm những điểm nguy hiểm cho chính quyền địa phương.
