Du lịch cộng đồng làm thật là khi người dân sở tại có quyền quyết định cách đón khách, được hưởng phần lớn lợi ích, và vẫn giữ được đời sống của mình. Làm cảnh là khi doanh nghiệp mượn hình ảnh làng bản để bán tour, còn người dân chỉ đứng ngoài, nhận chút tiền công, hoặc diễn cho khách xem một đời sống không còn là của họ.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Du lịch cộng đồng là một chữ rất đẹp và rất hay được dùng. Nhưng đằng sau chữ đó có hai kiểu làm khác nhau một trời một vực. Tập này mình muốn nói thẳng về sự khác nhau ấy.
Ba câu hỏi để phân biệt thật và cảnh
Câu hỏi thứ nhất là ai quyết định. Trong mô hình thật, người dân, thường qua một tổ hay hợp tác xã, quyết định đón bao nhiêu khách, làm những hoạt động gì, giá bao nhiêu, những gì không cho khách làm. Trong mô hình làm cảnh, doanh nghiệp quyết định tất cả, người dân được báo lại.
Câu hỏi thứ hai là tiền đi đâu. Mô hình thật có phần lớn doanh thu ở lại trong làng, chia cho những người trực tiếp làm và một phần vào quỹ chung. Mô hình làm cảnh thì phần lớn tiền nằm ở công ty lữ hành, làng chỉ nhận một khoản nhỏ.
Câu hỏi thứ ba là đời sống có còn là đời sống không. Mô hình thật để khách tham gia vào đời sống đang diễn ra. Mô hình làm cảnh dựng lên những màn trình diễn đúng giờ, mặc đồ truyền thống chỉ khi có khách, làm những nghi lễ không đúng dịp.
Ba câu hỏi này không phải lúc nào cũng có câu trả lời trắng đen, nhưng chúng cho thấy mô hình đang nghiêng về phía nào.
Vì sao làm cảnh không bền?
Làm cảnh có thể chạy được một thời gian. Khách lần đầu có thể không nhận ra. Nhưng dần dần, những người khách tinh ý sẽ thấy, và họ kể lại.
Quan trọng hơn, người dân mệt. Diễn cho khách xem ngày này qua ngày khác mà không được hưởng bao nhiêu, họ sẽ mất hứng, làm qua loa, hoặc bỏ đi làm việc khác. Làng dần vắng người trẻ, chỉ còn người già diễn.
Văn hoá cũng bị bào mòn. Một nghi lễ được diễn mỗi ngày cho khách thì mất ý nghĩa với chính người trong làng. Con cháu lớn lên nghĩ rằng đó chỉ là màn diễn.
Và khi làng hết hấp dẫn, công ty lữ hành chuyển sang làng khác. Làng đầu tiên còn lại với một nền văn hoá đã bị làm rỗng và không có nguồn thu thay thế.
Làm thật thì khó ở đâu?
Mình không muốn nói làm thật là dễ. Nó khó hơn nhiều.
Thứ nhất, người dân cần thời gian và hỗ trợ để tổ chức. Lập tổ du lịch, bầu người đại diện, thống nhất cách chia tiền, học cách đón khách, giữ vệ sinh, xử lý khi có sự cố. Những việc này mất hàng tháng, có khi hàng năm.
Thứ hai, trong làng không phải ai cũng đồng lòng. Có nhà muốn đón khách, có nhà không. Có người muốn làm nhiều, có người muốn giữ yên tĩnh. Mâu thuẫn trong làng là chuyện bình thường và phải được giải quyết bằng cách của làng.
Thứ ba, chất lượng dịch vụ có thể không đều, và khách đôi khi phải chấp nhận những điều không hoàn hảo. Người làm tour phải nói trước với khách, và chọn những khách hiểu tinh thần này.
Doanh nghiệp đứng ở đâu trong du lịch cộng đồng?
Doanh nghiệp có vai trò thật, nhưng là vai đứng cạnh chứ không đứng trên. Doanh nghiệp giỏi đưa khách tới, quảng bá, xử lý đặt chỗ, đảm bảo an toàn, giúp đào tạo. Những việc mà một làng khó tự làm.
Đổi lại, doanh nghiệp nhận một phần hợp lý cho công việc đó. Phần còn lại, phần lớn, để lại cho làng.
Doanh nghiệp cũng có thể giúp làng nói không. Không với những đoàn khách quá đông, không với những yêu cầu xúc phạm phong tục, không với những hoạt động làm hại môi trường. Khi doanh nghiệp đứng về phía làng trong những lúc đó, lòng tin được xây vững.
Một dấu hiệu tốt là khi làng có thể tự chọn đối tác, và có nhiều hơn một đối tác đưa khách tới. Như vậy làng không bị phụ thuộc vào một công ty duy nhất.
Khách cũng góp phần làm thật hay làm cảnh
Người khách không phải là người đứng ngoài. Khách đòi xem nghi lễ ngoài dịp, khách chụp ảnh không xin phép, khách mặc cả giá từng đồng với người bán hàng thủ công, khách đòi tiện nghi như khách sạn, tất cả đều đẩy làng về phía làm cảnh.
Người làm du lịch có trách nhiệm chuẩn bị cho khách trước chuyến đi. Kể về phong tục, những điều nên và không nên, lý do của từng điều. Khách được chuẩn bị tốt thường tôn trọng hơn và có trải nghiệm sâu hơn.
Cũng nên chọn khách. Không phải khách nào cũng hợp với du lịch cộng đồng, và điều đó không sao. Nói rõ tinh thần của chuyến đi để những ai không hợp tự chọn nơi khác.
Du lịch cộng đồng thật là khi khách rời làng và người trong làng thấy vui vì đã đón họ, chứ không chỉ thấy mệt. Nếu hỏi một người trong làng bạn đang làm du lịch, họ sẽ nói đó là việc của họ hay việc của công ty?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một tour du lịch cộng đồng có làm thật không?
Hỏi xem ai tổ chức, tiền trả cho ai, người dân có quyết định gì không, và hoạt động có diễn ra trong đời sống thật hay theo lịch cho khách. Tour làm thật thường sẵn lòng trả lời rõ những câu này.
Du lịch cộng đồng có cần giấy phép không?
Các hoạt động lưu trú, ăn uống, dẫn khách thường có quy định riêng, dù quy mô nhỏ. Tổ du lịch cộng đồng nên làm việc với chính quyền xã và cơ quan quản lý du lịch để được hướng dẫn làm đúng.
Người dân có cần học ngoại ngữ để làm du lịch cộng đồng?
Không bắt buộc. Nhiều nơi đón khách bằng tiếng Việt và cần người phiên dịch cho khách nước ngoài. Một vài câu chào hỏi đơn giản thì giúp gần gũi hơn, nhưng sự chân thành quan trọng hơn ngôn ngữ.
Doanh nghiệp nên nhận bao nhiêu phần doanh thu từ du lịch cộng đồng?
Không có tỷ lệ chuẩn. Nguyên tắc là phần của doanh nghiệp tương xứng với công việc thật họ làm, và phần lớn giá trị ở lại với người trực tiếp đón khách. Tỷ lệ nên được bàn công khai với làng.
Du lịch cộng đồng có làm mất bản sắc làng không?
Có thể, nếu làm cảnh và đón khách quá sức. Làm thật, có giới hạn và do chính người dân quyết định, thì du lịch lại có thể giúp người trẻ thấy giá trị văn hoá của mình và ở lại giữ gìn.
