Kiến tạo một hòn đảo xa bờ như Phú Quý bắt đầu từ việc hiểu ba giới hạn cứng của đảo: tàu ra vào, nước ngọt và điện. Rồi tôn trọng nghề biển đang nuôi sống phần lớn người dân. Chỉ sau khi hiểu hai điều đó, người dựng mới nên nghĩ tới du lịch hay bất kỳ sản phẩm mới nào.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Chuỗi tập này mình đưa bạn ra biển, tới Phú Quý, một hòn đảo nằm ngoài khơi Phan Thiết, đi tàu mất vài giờ. Không phải để giới thiệu chỗ chụp ảnh, mà để nghĩ như một người muốn góp phần dựng đảo lâu dài.
Đảo không phải đất liền thu nhỏ
Sai lầm đầu tiên của người từ đất liền ra đảo là nghĩ đảo giống đất liền, chỉ nhỏ hơn. Thật ra đảo vận hành theo những luật rất khác.
Mọi thứ phải chở ra bằng tàu: xi măng, sắt thép, thực phẩm, xăng dầu, thiết bị. Mọi thứ hỏng phải chờ tàu đưa phụ tùng. Mọi rác không xử lý được trên đảo phải chở vào bờ. Chi phí và thời gian của mọi việc đều bị nhân lên.
Tài nguyên trên đảo có hạn và dùng chung: nước ngọt, đất xây dựng, bãi biển. Một khu nghỉ khoan giếng sâu có thể ảnh hưởng tới giếng của cả xóm.
Và cộng đồng trên đảo gắn bó chặt chẽ. Ai cũng biết ai. Một doanh nghiệp làm điều gì không phải, cả đảo sẽ biết trong vài ngày.
Ba giới hạn: tàu, nước, điện
Giới hạn thứ nhất là tàu. Phú Quý nối với đất liền chủ yếu bằng tàu, và tàu phụ thuộc thời tiết. Vào mùa gió, có những ngày, có khi nhiều ngày liền, tàu không chạy. Khách mắc kẹt trên đảo, hàng hoá không ra được. Mọi kế hoạch kinh doanh phải tính tới điều này.
Giới hạn thứ hai là nước ngọt. Đảo không có sông lớn, nước chủ yếu từ giếng và nước mưa. Như mình đã nói trong tập về nước, khai thác quá mức có thể làm giếng nhiễm mặn. Số khách mà đảo đón được, về lâu dài, bị giới hạn bởi nước.
Giới hạn thứ ba là điện. Đảo có lưới điện riêng, kết hợp nhiều nguồn trong đó có điện gió. Nhu cầu tăng đột biến, như khi mở thêm nhiều khu nghỉ có điều hoà, có thể làm lưới quá tải.
Ba giới hạn này quyết định quy mô hợp lý của mọi thứ trên đảo. Người dựng vùng nên bắt đầu từ chúng, không phải từ giấc mơ.
Nghề biển là nền, không phải phông nền
Phú Quý là đảo của nghề biển. Đội tàu đánh cá, những người ra khơi dài ngày, nghề làm hải sản khô, sửa tàu, vá lưới. Đó là sinh kế của phần lớn người dân và là nhịp sống của cả đảo.
Người làm du lịch đôi khi nhìn nghề biển như một phông nền đẹp cho ảnh: thuyền neo, lưới phơi. Nhưng nghề biển không phải phông nền. Nó là nền móng. Nếu du lịch lấn chỗ của nghề biển, chiếm bến, đẩy giá thuê, làm ô nhiễm vùng nước, người dân sẽ phản đối, và đúng như vậy.
Cách nghĩ tốt hơn là du lịch đi cùng nghề biển. Khách ăn hải sản của ngư dân, mua hàng khô của các hộ chế biến, nghe chuyện đi biển, thăm lăng thờ cá Ông. Nghề biển có thêm thị trường, du lịch có thêm câu chuyện thật.
Mình sẽ nói kỹ hơn về chuyện này trong một tập riêng.
Người đảo nghĩ gì về người đất liền ra?
Người trên đảo thường hiếu khách, nhưng cũng dè dặt với người từ đất liền ra làm ăn. Họ đã chứng kiến những người tới, mua đất, hứa hẹn, rồi đi. Họ lo giá cả tăng, đất đai bị gom, nếp sống thay đổi.
Người dựng vùng muốn làm lâu dài trên đảo nên dành thời gian ở đó, không chỉ vài chuyến ghé qua rồi về. Ở qua một mùa gió, chịu cảnh tàu nghỉ, hiểu cảm giác bị cách ly. Ăn ở, trò chuyện với ngư dân, với các vạn, với người già.
Khi đã hiểu, hãy hỏi người đảo muốn gì. Có thể họ muốn một bệnh viện tốt hơn, trường học tốt hơn, tàu ổn định hơn, chỗ bán hải sản giá tốt hơn. Nếu dự án của bạn giúp được một phần những điều đó, bạn sẽ được đón nhận.
Còn nếu dự án chỉ mang lợi cho người ngoài, đảo nhỏ lắm, không giấu được đâu.
Bắt đầu nhỏ, với những gì đảo đã có
Lời khuyên chung của mình cho đảo xa: bắt đầu nhỏ, và bắt đầu từ những gì đảo đã có. Những nhà nghỉ gia đình, những quán hải sản của ngư dân, những chuyến đi thuyền quanh đảo nhỏ lân cận, những con đường ven biển để đi xe đạp.
Hạ tầng thì ưu tiên những thứ cả đảo cùng hưởng: xử lý rác, trữ nước, điện ổn định, bến tàu tử tế. Một khu nghỉ lớn trên đảo mà rác cả đảo vẫn không có chỗ xử lý thì sớm muộn khách cũng thấy.
Du lịch trên đảo xa có một ưu thế lớn: khách đã bỏ công đi xa thì thường ở lâu hơn và trân trọng hơn. Họ không tìm tiện nghi như thành phố, họ tìm cảm giác của một hòn đảo thật.
Phú Quý không cần trở thành một hòn đảo khác. Nó chỉ cần là chính nó, tốt hơn một chút mỗi năm. Nếu bạn ra đảo, bạn muốn mang tới điều gì mà người đảo thật sự cần?
Câu hỏi thường gặp
Phú Quý ở đâu và đi bằng gì?
Phú Quý là một hòn đảo nằm ngoài khơi Phan Thiết. Cách phổ biến để ra đảo là đi tàu cao tốc hoặc tàu thường từ cảng ở Phan Thiết, thời gian vài giờ tuỳ loại tàu và thời tiết. Nên kiểm tra lịch tàu trước khi đi.
Mùa nào tàu ra Phú Quý hay bị nghỉ?
Vào mùa gió mạnh, biển động, tàu có thể tạm ngưng chạy, có khi nhiều ngày liền. Nên hỏi hãng tàu và người trên đảo về mùa biển êm trước khi lên kế hoạch.
Du lịch có phải kinh tế chính của Phú Quý không?
Nghề biển, đặc biệt là đánh bắt và chế biến hải sản, vẫn là sinh kế chính của phần lớn người dân. Du lịch đang phát triển nhưng nên đi cùng nghề biển thay vì thay thế nó.
Đầu tư lưu trú trên đảo xa có khó khăn gì?
Chi phí xây dựng và vận hành cao hơn đất liền vì mọi thứ phải chở bằng tàu, nước và điện có giới hạn, và khách phụ thuộc vào thời tiết. Nên bắt đầu nhỏ và tính kỹ những ngày tàu nghỉ.
Người ngoài đảo có dễ làm ăn trên Phú Quý không?
Có thể, nếu dành thời gian hiểu đảo, tôn trọng cộng đồng và mang lại lợi ích cho người địa phương. Cộng đồng đảo gắn bó chặt chẽ, nên uy tín và cách cư xử rất quan trọng.
