Với một điểm đến, tên dân gian gần như luôn đáng giữ hơn tên mới, vì nó đã mang sẵn lịch sử, được người địa phương dùng hằng ngày, và người ta tìm thấy nó trên bản đồ. Tên mới chỉ nên dành cho những thứ thật sự mới, và đặt sao cho nó đứng cạnh tên cũ chứ không xoá tên cũ đi.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Hôm nay mình bàn một chuyện tưởng nhỏ mà nhiều người dựng vùng cãi nhau rất lâu: đặt tên. Tên một con dốc, một bãi đá, một mũi đất, hay tên cả một khu nghỉ. Cái tên đi theo vùng đất rất lâu, lâu hơn cả người đặt ra nó.
Tên dân gian mang theo những gì mà tên mới không có?
Mỗi địa danh cũ là một mẩu lịch sử được nén lại. Có tên kể một loài cây từng mọc nhiều, có tên nhắc một người đầu tiên khai phá, có tên là một từ trong tiếng của đồng bào bản địa mà người Kinh đọc chệch đi.
Khi bạn giữ tên đó, bạn giữ luôn sợi dây nối người khách với quá khứ của nơi họ đang đứng. Người hướng dẫn chỉ cần hỏi khách có biết tên này nghĩa là gì không, là đã có một câu chuyện để mở.
Tên dân gian còn có một lợi thế rất thực tế: nó đã có trên bản đồ, trong lời chỉ đường của người dân, trên các trang tìm kiếm. Khách hỏi đường, người bán nước bên đường hiểu ngay. Một cái tên mới đẹp đẽ mà người địa phương không dùng sẽ làm khách lạc, theo nghĩa đen.
Và điều ít ai nói ra: đổi tên một nơi mà người dân đã gọi mấy đời là một hành động có thể làm họ thấy bị gạt ra khỏi chính quê mình.
Khi nào đặt tên mới là hợp lý?
Có những lúc tên mới là cần. Một khu nghỉ, một con đường mòn vừa mở, một cái bến mới xây, những thứ chưa từng có trước đó thì chưa có tên. Khi đó đặt tên là việc tất yếu.
Cũng có lúc tên cũ gây hiểu nhầm hoặc mang nghĩa không hay trong mắt người ngoài. Ví dụ tên gắn với một tai nạn, hay một từ đọc lên dễ nghe nhầm thành từ khác. Nhưng ngay cả khi đó, cách tốt hơn thường là giải thích tên cũ chứ không xoá nó.
Nguyên tắc mình theo là tên mới nên dựa vào chất liệu địa phương. Lấy từ tên con suối gần đó, từ loài cây mọc ở đó, từ một từ trong tiếng bản địa sau khi hỏi kỹ nghĩa và cách đọc. Tên mới mà nghe như tên khu nghỉ ở bất kỳ đâu trên thế giới thì không giúp gì cho việc định vị vùng.
Và tránh đặt tên mới bằng tiếng nước ngoài cho những thứ thuộc về cộng đồng. Doanh nghiệp đặt tên khu nghỉ tiếng nước ngoài là quyền của họ, nhưng một con dốc hay một bãi hồ của cả làng thì nên giữ tiếng của làng.
Thử một cái tên trước khi dùng thế nào?
Một cái tên tốt phải qua được vài phép thử đơn giản. Phép thử thứ nhất là nói qua điện thoại. Bạn đọc tên cho một người chưa từng nghe, qua điện thoại, rồi nhờ họ viết lại. Nếu họ viết sai, khách sẽ tìm sai.
Phép thử thứ hai là tìm kiếm. Gõ cái tên lên mạng xem đã có nơi nào dùng chưa, có trùng với tên một sản phẩm, một doanh nghiệp, hay mang nghĩa lạ ở vùng khác không.
Phép thử thứ ba là hỏi người già trong vùng. Tên này họ nghe có thấy lạ, có thấy phạm điều gì không. Nhiều từ nghe hay với người ngoài nhưng mang nghĩa kiêng kỵ với người địa phương.
Phép thử cuối là thời gian. Dùng tên đó nội bộ vài tuần, trong các cuộc họp, trong tin nhắn. Nếu chính đội của bạn tự nhiên gọi tắt thành một cách khác, có lẽ cách gọi tắt đó mới là tên thật.
Tên của vùng, tên của dự án và tên miền trên mạng
Khi dựng một vùng, bạn sẽ gặp ba lớp tên. Tên của vùng, thuộc về mọi người. Tên của dự án hay khu nghỉ, thuộc về doanh nghiệp. Và tên dùng trên mạng, để người ta tìm thấy.
Sai lầm hay gặp là để tên dự án lấn át tên vùng. Doanh nghiệp quảng bá mạnh tới mức khách chỉ biết tên khu nghỉ mà không biết mình đang ở vùng nào. Nghe có vẻ lợi cho doanh nghiệp, nhưng về lâu dài, vùng không có tên thì cũng không có sức kéo khách cho ai cả.
Cách làm khéo là để tên dự án luôn đi kèm tên vùng, như một nhà trong một làng. Người ta nhớ làng trước, rồi nhớ nhà.
Còn tên trên mạng thì nên chọn sớm, giữ lâu, và ngắn gọn dễ gõ. Một vùng đất có nhiều người dựng, nếu ai cũng tự lập một trang với cách viết tên khác nhau, người tìm kiếm sẽ bối rối và niềm tin bị chia nhỏ ra.
Cái tên đi theo vùng đất lâu hơn người đặt
Mình từng nghe một người dựng khu nghỉ kể rằng anh mất nhiều tháng tranh cãi với đối tác về tên, rồi cuối cùng khách vẫn gọi nơi đó bằng tên của bãi đá gần nhất mà người lái đò hay nói. Anh bỏ tên cũ, dùng luôn tên khách gọi, và thấy mọi thứ trôi hơn.
Chuyện đó cho thấy cái tên thật sự của một nơi không do người đặt quyết định hoàn toàn. Nó được chọn bởi những người dùng nó mỗi ngày.
Người dựng vùng giỏi thường lắng nghe cái tên đang tự hình thành, rồi giúp nó rõ ràng hơn, chứ không cố áp một cái tên từ trên xuống.
Nếu bạn đang cầm trong tay quyền đặt tên cho một nơi, thử tự hỏi: năm mươi năm nữa, người dân ở đây gọi nơi này bằng tên mình đặt với niềm tự hào, hay với cái nhún vai.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự ý đổi tên một địa danh không?
Tên đơn vị hành chính và một số địa danh chính thức do cơ quan nhà nước quyết định, doanh nghiệp không tự đổi được. Doanh nghiệp chỉ đặt tên cho dự án, công trình của mình, và nên hỏi chính quyền địa phương nếu tên đó dễ bị nhầm với địa danh.
Tên tiếng nước ngoài có giúp thu hút khách quốc tế hơn?
Không hẳn. Khách quốc tế thường tìm trải nghiệm mang bản sắc địa phương, và một cái tên bản địa có giải thích kèm theo lại dễ tạo tò mò hơn. Tên nước ngoài chung chung dễ lẫn với hàng nghìn nơi khác.
Làm sao giải thích một tên dân gian khó đọc cho khách?
Viết thêm một dòng ngắn về nghĩa và cách đọc ở những chỗ khách dừng chân, và để người dẫn khách kể lại. Tên khó đọc mà có chuyện đằng sau thường được khách nhớ lâu hơn tên dễ.
Tên khu nghỉ nên có tên vùng trong đó không?
Không bắt buộc, nhưng khi giới thiệu thì nên luôn đi kèm tên vùng. Như vậy khách biết mình đang ở đâu, và mỗi lần khu nghỉ được nhắc tới cũng là một lần vùng đất được nhắc tới.
Một nơi có hai tên gọi thì dùng tên nào?
Dùng tên mà người địa phương đang gọi nhiều nhất làm tên chính, tên còn lại nhắc kèm. Đừng cố ép một tên thắng, vì hai tên cùng tồn tại cũng là một phần câu chuyện của vùng.
