Khi một vùng bắt đầu đông khách, rác và nước thải tăng nhanh hơn mọi thứ khác, và cũng phá hình ảnh vùng nhanh hơn mọi thứ khác. Phải có chỗ thu gom, người chở đi, nơi xử lý, và kế hoạch cho ngày cao điểm từ trước khi khách tới, chứ không phải chờ tới lúc bãi hồ, bãi biển đã ngập rác.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Hôm nay mình nói chuyện không ai muốn nói trong lễ khai trương: rác. Nhưng bạn thử nhớ lại, lần gần nhất bạn thất vọng về một điểm đến, có phải một phần vì rác không?
Vì sao rác luôn tới trước hệ thống xử lý rác?
Khách đến kéo theo rác gần như ngay lập tức. Chai nước, hộp xốp, túi ni lông, vỏ đồ ăn vặt. Mỗi người khách sinh ra lượng rác không lớn, nhưng khách đi theo đoàn, theo đợt lễ, và rác dồn vào vài điểm đẹp nhất.
Trong khi đó, hệ thống thu gom cần xe, cần người, cần bãi, cần tiền vận hành mỗi tháng. Ở vùng mới, những thứ đó thường chưa có hoặc chỉ đủ cho dân cư ít ỏi trước kia.
Khoảng hở giữa lượng rác tăng và khả năng xử lý chính là lúc vùng đất bị tổn thương nhất. Rác vứt ven đường, đốt lộ thiên, trôi xuống hồ.
Người dựng vùng không thể đợi nhà nước làm xong hệ thống rồi mới đón khách. Họ phải lo phần của mình ngay từ đầu.
Chia việc cho rõ: ai thu, ai chở, ai xử lý
Mình thấy những nơi làm tốt đều có một sự phân vai rõ ràng. Mỗi cơ sở tự thu gom và phân loại rác trong khuôn viên của mình. Có một đơn vị, có khi là tổ của xã, có khi là hợp tác xã, có khi là doanh nghiệp tư nhân được thuê, chở rác từ các cơ sở tới điểm tập kết. Và có một nơi xử lý hợp quy định.
Khi vai rõ, chi phí cũng rõ. Các cơ sở đóng phí thu gom theo lượng rác, và người đi thu gom được trả đủ để làm việc đều đặn.
Chỗ hay hở là rác ở không gian chung: bãi tắm công cộng, đường đi bộ, điểm ngắm cảnh. Không ai sở hữu nên không ai lo. Doanh nghiệp trong vùng có thể cùng góp tiền, chia nhau nhận chăm từng đoạn, hoặc thuê chung người dọn.
Và đừng quên ngày cao điểm. Một dịp lễ có thể gấp nhiều lần ngày thường. Cần có thêm thùng, thêm lượt chở, thêm người trong những ngày đó.
Một chi tiết nhỏ mà người làm lâu mới để ý: thùng rác đặt ở đâu. Đặt ngay điểm ngắm cảnh thì thùng lọt vào mọi tấm ảnh, đặt quá xa thì khách vứt xuống đất. Chỗ hợp lý thường là lối ra, nơi khách vừa ăn uống xong và đang đi về phía xe.
Giảm rác từ nguồn: rẻ hơn xử lý
Cách rẻ nhất để xử lý rác là không tạo ra nó. Ở vùng xa, chở rác đi rất tốn, nên mỗi món rác không sinh ra là tiết kiệm thật.
Khu nghỉ có thể thay chai nước nhựa bằng bình nước lọc và cốc dùng lại. Quán ăn dùng lá chuối, bát đĩa thay hộp xốp. Chợ phiên khuyến khích mang giỏ.
Cũng có thể làm việc với các đơn vị lữ hành. Nhắc khách trước chuyến đi rằng vùng này hạn chế nhựa dùng một lần, mời họ mang bình nước riêng. Nhiều khách sẵn lòng, chỉ cần được nhắc.
Rác hữu cơ từ bếp có thể ủ thành phân, dùng cho vườn rau của chính khu nghỉ hoặc tặng cho người trồng rau quanh vùng. Như vậy phần rác nặng và dễ bốc mùi nhất được giải quyết ngay tại chỗ.
Nước thải: thứ không nhìn thấy nhưng làm hỏng hồ, hỏng biển
Nếu rác là thứ khách nhìn thấy, thì nước thải là thứ khách không thấy nhưng rồi sẽ cảm nhận. Nước hồ đục dần, rêu tảo phát triển, bãi biển có mùi.
Ở vùng mới chưa có hệ thống chung, mỗi cơ sở phải tự xử lý nước thải trước khi thải ra môi trường. Bể tự hoại đúng tiêu chuẩn, hệ thống lọc sinh học, bãi lọc trồng cây là những giải pháp phổ biến, tuỳ quy mô.
Cái sai hay gặp là làm bể tự hoại quá nhỏ so với lượng khách, hoặc làm rồi không bao giờ hút bùn. Sau vài mùa, bể đầy, nước thải tràn ra.
Khu nghỉ ven hồ, ven biển càng phải cẩn thận. Nước thải thấm qua đất cát rất nhanh. Nên hỏi cơ quan tài nguyên môi trường ở địa phương về yêu cầu đối với loại hình và quy mô của mình.
Rác cũng là một phần của câu chuyện vùng
Nghe hơi lạ, nhưng một vùng sạch là một câu chuyện đáng kể. Khách ngày càng để ý tới chuyện này, và một nơi được biết là sạch sẽ có lợi thế lớn.
Những hoạt động như ngày dọn bãi biển cùng khách, góc đổi chai nhựa lấy quà nhỏ, hay kể chuyện về cách vùng xử lý rác, đều có thể trở thành trải nghiệm.
Quan trọng hơn cả, người dân trong vùng phải thấy việc giữ sạch là vì chính họ. Khi họ thấy khách tới đông mà quê mình vẫn sạch, họ sẽ tự hào và giữ gìn.
Rác không bao giờ là chuyện hấp dẫn. Nhưng nếu phải chọn giữa một cổng chào đẹp và một hệ thống rác chạy tốt, bạn nghĩ khách sẽ nhớ cái nào lâu hơn?
Câu hỏi thường gặp
Khu nghỉ nhỏ có cần hệ thống xử lý nước thải riêng không?
Hầu hết cơ sở lưu trú đều phải xử lý nước thải trước khi thải ra môi trường, mức độ yêu cầu tuỳ quy mô và vị trí. Bạn nên hỏi cơ quan tài nguyên môi trường địa phương để biết loại hình của mình cần làm gì.
Đốt rác tại chỗ có được không?
Đốt rác lộ thiên gây ô nhiễm không khí và nhiều nơi không cho phép. Nên tìm đơn vị thu gom hợp pháp hoặc cùng các cơ sở khác trong vùng thuê chung dịch vụ thu gom.
Làm sao khuyến khích khách mang rác về?
Đặt ít thùng rác ở nơi hoang sơ và nói rõ lý do, phát túi đựng rác nhỏ khi khách đi tham quan, và khen thưởng nhỏ cho những đoàn mang rác về. Nhiều khách sẵn lòng hợp tác khi hiểu vì sao.
Ai chịu trách nhiệm rác ở những khu vực công cộng?
Về nguyên tắc là chính quyền địa phương, nhưng ở vùng mới thường thiếu người và tiền. Các doanh nghiệp hưởng lợi từ khách nên cùng góp sức, qua thỏa thuận với xã về cách làm và chi phí.
Rác nhựa từ biển trôi vào thì xử lý thế nào?
Rác trôi dạt không do vùng tạo ra nhưng vùng phải chịu. Cách làm thường là tổ chức thu gom định kỳ, phân loại để tái chế nếu được, và phối hợp với chính quyền về nơi tập kết.
