Họp dân trước khi làm dự án chỉ có ý nghĩa khi người dân được nghe thông tin thật, có thời gian suy nghĩ, được nói trong không khí an toàn, và thấy ý kiến của mình làm thay đổi được điều gì đó. Một buổi họp làm cho có, chiếu tài liệu rồi hỏi có ai ý kiến gì không, còn tệ hơn không họp, vì nó dạy người dân rằng lời họ nói không có giá trị.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Ai làm dự án ở vùng mới cũng từng ngồi trong những buổi họp dân. Có buổi mở ra một mối quan hệ tốt, có buổi gieo mầm cho những xung đột kéo dài nhiều năm. Tập này kể về cách lắng nghe cho thật.
Vì sao nhiều buổi họp dân không nghe được gì?
Một buổi họp điển hình diễn ra thế này: người dân được mời tới nhà văn hoá, ngồi nghe cán bộ và đại diện doanh nghiệp trình bày dự án bằng những bản vẽ khó hiểu, những con số lớn, những thuật ngữ lạ. Cuối buổi, được hỏi có ý kiến gì không. Không ai nói. Biên bản ghi: người dân nhất trí.
Im lặng không phải là đồng ý. Người dân im vì không hiểu hết, vì ngại nói trước đông người, vì sợ ảnh hưởng tới quan hệ với chính quyền, hoặc vì nghĩ nói cũng chẳng thay đổi gì.
Những ý kiến thật thì được nói ở chỗ khác: ở quán nước, ở đám cưới, ở ruộng rẫy. Và khi dự án bắt đầu thi công, những ý kiến đó bùng lên thành phản đối.
Muốn nghe được ý kiến thật, phải thay đổi cách tổ chức.
Thông tin thật, bằng ngôn ngữ dễ hiểu
Bước đầu tiên là đưa thông tin mà người dân hiểu được. Không phải bản vẽ kỹ thuật, mà là hình ảnh đơn giản: khu này sẽ xây gì, con đường này sẽ thế nào, lối xuống suối có còn không, nhà ai bị ảnh hưởng.
Nói thật cả những điều không hay. Sẽ có tiếng ồn trong thời gian thi công. Sẽ có xe tải chạy qua làng. Một số hộ sẽ phải thay đổi lối đi. Người dân tôn trọng sự thẳng thắn hơn là những lời hứa toàn màu hồng.
Ở vùng có đồng bào dân tộc thiểu số, nên có người phiên dịch sang tiếng của họ, và tốt nhất là người được cộng đồng tin tưởng.
Và đưa thông tin trước buổi họp vài ngày, để người dân có thời gian bàn trong gia đình, trong dòng họ, nghĩ về những câu hỏi của mình.
Họp theo nhóm nhỏ, ở nơi người ta thoải mái
Một buổi họp đông người ở nhà văn hoá không phải là nơi để người ta nói thật. Những cuộc gặp nhỏ hiệu quả hơn nhiều: gặp riêng nhóm phụ nữ, nhóm người già, nhóm thanh niên, những hộ bị ảnh hưởng trực tiếp.
Mỗi nhóm có mối quan tâm khác. Phụ nữ thường lo về nước, về con đi học, về an toàn. Người già lo về đất đai, mồ mả, nơi thờ cúng. Thanh niên lo về việc làm. Những hộ bị ảnh hưởng trực tiếp lo về đền bù và chỗ ở.
Gặp ở nơi họ thấy thoải mái: ngay tại nhà, ở một góc sân, ở nơi họ hay tụ tập. Người dựng vùng nên tự mình tới, ngồi xuống, nghe nhiều hơn nói.
Có những ý kiến chỉ được nói khi không có cán bộ, không có người quyền thế trong làng ngồi cạnh. Tạo không gian an toàn cho những ý kiến đó là việc rất quan trọng.
Cho thấy ý kiến được dùng
Sau khi nghe, việc quan trọng nhất là phản hồi. Quay lại với người dân, nói rõ: đây là những ý kiến chúng ta đã nghe, đây là những gì dự án sẽ thay đổi, đây là những gì không thể thay đổi và lý do.
Người dân không mong mọi ý kiến đều được làm theo. Họ mong được nghe thật và được giải thích thật. Một ý kiến bị từ chối nhưng có lý do rõ ràng vẫn tốt hơn một ý kiến bị lờ đi.
Những thay đổi nhỏ mà dự án làm theo ý kiến người dân, như giữ lại một lối đi, dời một bãi tập kết vật liệu, đổi giờ xe chạy, có sức mạnh xây lòng tin rất lớn. Người dân thấy lời mình có trọng lượng.
Ghi lại tất cả những cam kết đã đưa ra và công khai chúng. Sau này, khi người quản lý dự án thay đổi, những cam kết đó vẫn còn đó để giữ.
Lắng nghe không dừng ở ngày khởi công
Nhiều dự án chỉ lắng nghe trước khi được phép, rồi thôi. Nhưng những vấn đề thật thường xuất hiện trong quá trình thi công và vận hành: bụi, ồn, nước, rác, người lạ.
Nên có một kênh để người dân phản ánh bất cứ lúc nào: một người liên lạc cụ thể của dự án, có số điện thoại, có mặt ở làng định kỳ. Và phản ánh phải được trả lời trong thời gian hợp lý.
Một số dự án tổ chức gặp mặt định kỳ với đại diện làng, mỗi quý hay mỗi nửa năm, để cập nhật tình hình và nghe ý kiến. Những buổi gặp đều đặn như vậy giúp giải quyết vấn đề khi còn nhỏ.
Lắng nghe là một việc làm liên tục, không phải một thủ tục. Người dựng vùng lắng nghe tốt thường là người ít gặp phản đối nhất. Lần gần nhất bạn ngồi nghe một người dân nói về dự án của mình mà không ngắt lời, là khi nào?
Câu hỏi thường gặp
Pháp luật có yêu cầu lấy ý kiến người dân trước khi làm dự án không?
Với nhiều loại dự án, có quy định về tham vấn cộng đồng, nhất là trong đánh giá tác động môi trường và quy hoạch. Chi tiết tuỳ loại dự án, nên hỏi cơ quan có thẩm quyền và đơn vị tư vấn pháp lý.
Người dân phản đối dự án thì doanh nghiệp nên làm gì?
Trước hết là nghe cho rõ lý do, gặp riêng những người phản đối, và xem có thể điều chỉnh gì. Nhiều phản đối xuất phát từ thiếu thông tin hoặc một lo lắng cụ thể có thể giải quyết được.
Có nên trả tiền cho người dân tới dự họp?
Hỗ trợ nước uống, bữa ăn nhẹ hay chi phí đi lại là hợp lý, vì người dân bỏ thời gian làm việc để tới. Nhưng không nên để tiền trở thành lý do người ta tới hay tới để nói điều doanh nghiệp muốn nghe.
Ai nên chủ trì buổi họp dân?
Thường là chính quyền xã phối hợp với doanh nghiệp. Nhưng những cuộc gặp nhỏ để lắng nghe thật thì người của doanh nghiệp nên trực tiếp tới, có người địa phương được tin tưởng đi cùng.
Làm sao nghe được ý kiến của những người ít nói?
Gặp riêng, gặp theo nhóm nhỏ cùng hoàn cảnh, dùng người trung gian họ tin, và cho họ cách góp ý không cần nói trước đông người như hộp thư góp ý hay nhắn qua người thân.
