Chia lợi ích giữa người mới đến và người ở trước sẽ công bằng khi người ở trước có phần trong giá trị mới được tạo ra, không bị đẩy ra khỏi đất và nghề của mình, được tham gia vào những quyết định lớn, và mọi cơ chế chia được bàn trước, làm minh bạch, chứ không để tự phát rồi ai mạnh người đó hưởng.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Mọi vùng đất mới đều có hai nhóm người: những người đã ở đó nhiều đời, và những người mới đến với vốn liếng, ý tưởng, quan hệ. Quan hệ giữa hai nhóm này quyết định vùng sẽ lớn lên trong hoà thuận hay trong căng thẳng.
Giá trị mới tạo ra thuộc về ai?
Khi một vùng được mở ra, giá trị của nhiều thứ thay đổi. Đất có giá hơn, sản vật có người mua với giá tốt hơn, cảnh đẹp trở thành tài sản kinh doanh. Câu hỏi là phần giá trị tăng thêm đó thuộc về ai.
Theo lẽ tự nhiên của thị trường, nó thuộc về người nắm tài sản và người có vốn khai thác. Người ở trước có thể đã bán đất từ sớm với giá thấp, trước khi vùng được biết tới. Họ không có vốn để mở khu nghỉ. Kết quả là phần lớn giá trị mới về tay người mới đến.
Người dựng vùng có trách nhiệm nhìn thấy điều này và làm gì đó. Không phải vì lòng tốt đơn thuần, mà vì một vùng mà người ở trước thấy mình bị gạt ra sẽ là một vùng đầy bất ổn.
Cảnh đẹp của vùng hồ, của hòn đảo là thứ mà người ở trước đã giữ gìn qua nhiều đời. Họ có lý do chính đáng để được hưởng phần nào từ nó.
Không đẩy người ở trước ra khỏi đất và nghề
Cái mất lớn nhất của người ở trước thường là đất. Nhiều gia đình bán đất vì một khoản tiền trông có vẻ lớn, rồi vài năm sau tiền hết, không còn đất, không còn nghề.
Người dựng vùng có thể giúp bằng cách không thúc ép mua đất, nói rõ với người bán về giá trị lâu dài, và có những mô hình thay thế cho việc mua đứt: thuê đất dài hạn, góp đất làm cổ phần, hợp tác kinh doanh trên đất của họ.
Với nghề, người ở trước cần được giúp chuyển đổi nếu nghề cũ không còn phù hợp, hoặc được giúp giữ nghề nếu nó vẫn có giá trị. Ngư dân có thể vừa đánh cá vừa chở khách. Người làm rẫy có thể vừa trồng trọt vừa đón khách tham quan vườn.
Điều cần tránh là tạo ra một vùng mà người ở trước chỉ còn làm công cho người mới đến, trên chính mảnh đất từng là của họ.
Những cơ chế chia lợi ích cụ thể
Có nhiều cơ chế đã được dùng ở các nơi. Một là quỹ cộng đồng: một phần doanh thu của các dự án đóng vào một quỹ chung, cộng đồng quyết định dùng quỹ cho việc gì, như sửa đường, cấp học bổng, hỗ trợ người già.
Hai là ưu tiên người địa phương: trong tuyển dụng, trong mua hàng, trong cho thuê mặt bằng kinh doanh. Có tiêu chí rõ và được công khai.
Ba là cổ phần hoặc hợp tác: người dân góp đất, góp công, nhận phần lợi nhuận. Mô hình này khó làm hơn nhưng tạo sự gắn bó sâu nhất. Nó cần được thiết kế cẩn thận về pháp lý để người dân không bị thiệt khi có tranh chấp.
Bốn là giữ lại những không gian chung: bến nước, bãi tắm, lối lên rừng, nơi thờ cúng, không cho tư nhân hoá. Người ở trước vẫn có chỗ của mình trên quê hương.
Minh bạch là điều kiện để mọi cơ chế chạy được
Mọi cơ chế chia lợi ích đều có thể bị bóp méo nếu không minh bạch. Quỹ cộng đồng mà không ai biết tiền đi đâu sẽ sinh nghi ngờ. Ưu tiên tuyển dụng mà chỉ họ hàng người quen được nhận sẽ sinh bất bình.
Minh bạch nghĩa là công khai số liệu: quỹ thu bao nhiêu, chi vào việc gì. Bao nhiêu người địa phương được tuyển, ở vị trí nào. Mua bao nhiêu hàng từ các hộ trong vùng.
Nên có đại diện của cộng đồng, được chính cộng đồng bầu ra, tham gia giám sát. Và các con số nên được thông báo định kỳ tại các buổi họp làng.
Minh bạch đôi khi làm lộ ra những điều không đẹp, như dự án chưa làm được như đã hứa. Nhưng nói ra và sửa vẫn tốt hơn nhiều so với để người dân tự đoán.
Người mới đến cũng cần được đón nhận
Nói công bằng, không phải chỉ người mới đến mới có trách nhiệm. Người mới đến cũng mang tới nhiều thứ: vốn, kinh nghiệm, kết nối với thị trường, ý tưởng. Họ cũng chịu rủi ro, và có quyền được hưởng thành quả công sức của mình.
Một vùng khoẻ mạnh là vùng mà cả hai nhóm thấy mình được tôn trọng. Người ở trước không coi người mới đến là kẻ cướp đất, người mới đến không coi người ở trước là lực cản.
Những dịp gặp gỡ không liên quan tới làm ăn, như đám cưới, lễ hội, bữa cơm chung, giúp hai nhóm hiểu nhau như những con người, không chỉ như những bên có lợi ích.
Rồi tới một lúc, ranh giới giữa người mới và người cũ mờ dần, con cái của họ cùng học một trường, cùng lớn lên. Bạn đang ở vị trí nào trong vùng đất của mình, và bạn đã làm gì để nhóm kia thấy bạn là người cùng làng?
Câu hỏi thường gặp
Góp đất làm cổ phần có rủi ro gì cho người dân?
Rủi ro là dự án thua lỗ hoặc bị bán lại, người dân mất cả đất lẫn không có lợi nhuận. Cần hợp đồng rõ ràng, có luật sư hoặc cơ quan tư pháp giải thích cho người dân trước khi ký, và có điều khoản bảo vệ họ.
Quỹ cộng đồng nên do ai quản lý?
Tốt nhất là một ban do cộng đồng bầu, có đại diện của chính quyền xã và doanh nghiệp đóng góp tham gia giám sát. Thu chi phải được công khai định kỳ.
Người dân bán đất sớm với giá thấp thì có được bù đắp không?
Về pháp lý, giao dịch tự nguyện đúng luật thì không có nghĩa vụ bù. Nhưng người dựng vùng có thể ưu tiên những gia đình này trong tuyển dụng, đào tạo, hỗ trợ kinh doanh, như một cách để họ có phần trong sự phát triển của vùng.
Làm sao tránh xung đột giữa người mới đến và người địa phương?
Tôn trọng phong tục, giữ lối đi và không gian chung, nói chuyện trực tiếp khi có vấn đề, và tham gia vào đời sống làng. Phần lớn xung đột bắt đầu từ những chuyện nhỏ không được giải quyết sớm.
Chia lợi ích có làm dự án kém hấp dẫn với nhà đầu tư không?
Có thể làm giảm lợi nhuận ngắn hạn, nhưng giảm rủi ro xung đột, chậm tiến độ và mất uy tín. Nhiều nhà đầu tư dài hạn xem đó là chi phí hợp lý để dự án bền vững.
