Khi một vùng đất mở ra, người dân sở tại có thể được việc làm, thị trường cho nông sản, đường sá và điện nước tốt hơn, và cơ hội tự làm dịch vụ. Nhưng họ cũng có thể mất đất, mất lối đi ra suối ra hồ, mất nhịp sống quen thuộc. Phần được không tự nhiên mà có, nó phải được người dựng vùng thiết kế từ đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Kiến Tạo. Chuỗi tập về cộng đồng sở tại bắt đầu từ câu hỏi mà mình nghĩ mọi người dựng vùng nên tự hỏi trước khi hỏi bất cứ điều gì khác: những người đã sống ở đây trước mình, họ được gì từ những gì mình sắp làm?
Những cái được mà người ta hay kể
Trong các buổi giới thiệu dự án, người ta hay kể về việc làm: bao nhiêu lao động địa phương sẽ được tuyển. Kể về hạ tầng: con đường sẽ được làm, điện sẽ được kéo. Kể về thị trường: nông sản của bà con sẽ có người mua.
Những điều đó có thể thật. Mình đã thấy những vùng mà sau vài năm, con em trong làng có việc làm ngay tại quê thay vì phải đi xa, và những gia đình mở được quán ăn, nhà nghỉ nhỏ, dịch vụ chở khách.
Nhưng mình cũng đã thấy những vùng mà việc làm hứa hẹn chỉ là công việc lao động giản đơn, thời vụ, lương thấp, trong khi những vị trí tốt đều do người từ nơi khác đến nắm. Con đường được làm, nhưng chủ yếu phục vụ khu dự án.
Khác nhau giữa hai kiểu đó nằm ở chỗ người dựng vùng có coi lợi ích của người dân là một mục tiêu thật, có kế hoạch, có đo đếm, hay chỉ là một câu trong bài phát biểu.
Những cái mất mà ít ai nói
Mất đất là thứ dễ thấy nhất. Dù việc thu hồi hay chuyển nhượng làm đúng luật, với nhiều gia đình, mảnh đất không chỉ là tài sản mà còn là nghề, là mồ mả tổ tiên, là nơi con cháu lớn lên.
Mất lối đi là thứ ít được để ý. Một con đường ra suối lấy nước, một lối xuống bến hồ, một đường mòn lên rừng, khi bị rào vào khu dự án, người dân phải đi vòng xa hơn, hoặc mất luôn quyền tiếp cận.
Mất nhịp sống là thứ khó đo nhất. Tiếng xe cộ, người lạ, ánh đèn ban đêm, giá cả sinh hoạt tăng lên. Những người già có thể thấy quê mình không còn là quê mình nữa.
Người dựng vùng không thể tránh hết mọi mất mát. Nhưng có thể giảm, có thể bù đắp, và trước hết là có thể thừa nhận chúng một cách thẳng thắn thay vì giả vờ không có.
Thiết kế phần được từ đầu
Nếu để tự nhiên, phần lợi từ một vùng mới sẽ chảy về phía những người có vốn, có kinh nghiệm, có quan hệ, mà thường không phải là người dân sở tại. Muốn khác đi, phải thiết kế.
Việc làm: không chỉ hứa tuyển người địa phương, mà có chương trình đào tạo để họ lên được những vị trí tốt hơn theo thời gian. Mua hàng: ưu tiên mua rau, thịt, cá, vật liệu từ các hộ trong vùng, kể cả khi phải giúp họ đạt tiêu chuẩn. Kinh doanh: chừa mặt bằng, cơ hội cho người dân mở dịch vụ quanh khu dự án.
Hạ tầng: làm sao cho con đường, hệ thống nước, điện mà dự án làm, người dân cũng dùng được. Lối đi: giữ lại những lối đi truyền thống ra suối, ra hồ, ra rừng.
Và đo đếm. Bao nhiêu người địa phương làm việc, ở vị trí nào, thu nhập ra sao. Bao nhiêu phần trăm hàng hoá mua trong vùng. Không đo thì không biết mình đang làm thật hay chỉ nói.
Nghe người dân nói họ muốn gì
Có một cái bẫy là người dựng vùng tự quyết định người dân cần gì. Xây nhà văn hoá khi người dân cần giếng nước. Làm sân bóng khi người dân cần đường ra rẫy.
Cách tốt nhất là hỏi. Không phải một buổi họp chiếu tài liệu rồi hỏi có ai ý kiến gì không, mà là những cuộc trò chuyện thật với nhiều nhóm: người già, người trẻ, phụ nữ, những hộ nghèo nhất.
Thường những gì người dân muốn đơn giản hơn mình nghĩ, và rẻ hơn mình nghĩ. Một con đường ra rẫy không bị lầy, một lớp học cho trẻ nhỏ, một phiên chợ để bán hàng cho khách.
Và khi đã hỏi, hãy làm. Không gì làm mất lòng tin nhanh hơn việc hỏi ý kiến rồi không làm gì cả.
Phần được phải bền, không chỉ ban đầu
Nhiều dự án làm rất tốt ở giai đoạn đầu, khi cần sự ủng hộ của người dân. Tặng quà, làm đường, tuyển người. Rồi khi dự án đã chạy, mọi thứ dừng lại.
Người dân nhớ rất lâu. Họ nhớ những lời hứa, và họ nhớ lúc lời hứa không còn được giữ. Sự thất vọng đó có thể biến thành phản đối, khiếu nại, và cuối cùng là làm khó chính dự án.
Phần được bền nhất thường là những gì giúp người dân tự đứng được: kỹ năng, nghề, quyền tham gia vào quyết định, một thị trường ổn định cho sản phẩm của họ. Những thứ đó không mất đi khi dự án thay đổi chủ hay đổi hướng.
Người dựng vùng thật sự là người mà mười năm sau, người dân trong vùng vẫn nhắc tới với sự biết ơn chứ không phải với sự cay đắng. Bạn muốn được nhắc tới thế nào ở vùng đất bạn đang dựng?
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có bắt buộc phải tuyển lao động địa phương không?
Tuỳ quy định từng loại dự án và cam kết với địa phương. Nhưng dù không bắt buộc, tuyển và đào tạo người địa phương là cách tốt nhất để có sự ủng hộ lâu dài và giảm chi phí nhà ở cho nhân viên.
Làm sao biết một dự án có mang lại lợi ích thật cho người dân?
Nhìn vào số người địa phương có việc ổn định, ở những vị trí nào, hàng hoá có được mua trong vùng không, và người dân có còn tiếp cận được những nơi quen thuộc không. Hỏi trực tiếp người dân sau vài năm là cách chắc nhất.
Người dân có quyền góp ý về dự án ở địa phương mình không?
Có. Tuỳ loại dự án, pháp luật có những quy định về lấy ý kiến cộng đồng. Người dân có thể hỏi chính quyền xã về thời gian và cách thức góp ý.
Lợi ích cho cộng đồng có làm tăng chi phí dự án nhiều không?
Có tốn thêm, nhưng thường ít hơn chi phí của xung đột, khiếu nại và chậm tiến độ khi người dân phản đối. Nhiều việc như mua hàng địa phương còn có thể tiết kiệm chi phí vận chuyển.
Làm sao để lợi ích không chỉ rơi vào vài hộ có quan hệ?
Công khai tiêu chí tuyển dụng, mua hàng, cho thuê mặt bằng, và có đại diện của nhiều nhóm trong làng tham gia giám sát. Minh bạch là cách tốt nhất để chia đều.
